ABC
da Inform
´
atica
Sistema de Gerenciamento para Laborat
´
oros de Inform
´
atica
Smith && Aravecchia && all
22 de novembro de 2023
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 2
Sum´ario
1 Apresentac¸
˜
ao 9
1.1 Uma pergunta simples. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
2 1ºAno: o Be-A-B
´
a 85
2.1 1ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
2.2 1ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
2.3 1ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
2.4 1ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
2.5 1ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
2.6 1ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-6 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
2.7 1ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
2.8 1ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
2.9 1ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
2.10 1ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
2.11 1ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
2.12 1ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
2.13 1ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
2.14 1ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
2.15 1ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
2.16 1ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
2.17 1ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
2.18 1ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
2.19 1ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
2.20 1ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
2.21 1ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
2.22 1ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
2.23 1ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
2.24 1ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
2.25 1ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
2.26 1ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
3
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
2.27 1ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
2.28 1ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
2.29 1ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
2.30 1ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
2.31 1ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
2.32 1ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
3 2ºAno: o ABC 95
3.1 2ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
3.2 2ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
3.3 2ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
3.4 2ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
3.5 2ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
3.6 2ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
3.7 2ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
3.8 2ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
3.9 2ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
3.10 2ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
3.11 2ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
3.12 2ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
3.13 2ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
3.14 2ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
3.15 2ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
3.16 2ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
3.17 2ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
3.18 2ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
3.19 2ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
3.20 2ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
3.21 2ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
3.22 2ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
3.23 2ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
3.24 2ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
3.25 2ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
3.26 2ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
3.27 2ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
3.28 2ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
3.29 2ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
3.30 2ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
L
A
T
E
X 4
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
3.31 2ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
3.32 2ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
4 3ºAno: bits bem escovados. 109
4.1 3ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
4.2 3ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
4.3 3ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
4.4 3ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
4.5 3ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
4.6 3ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
4.7 3ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
4.8 3ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
4.9 3ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
4.10 3ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
4.11 3ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
4.12 3ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
4.13 3ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
4.14 3ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
4.15 3ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
4.16 3ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114
4.17 3ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
4.18 3ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
4.19 3ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
4.20 3ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
4.21 3ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
4.22 3ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
4.23 3ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
4.24 3ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
4.25 3ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120
4.26 3ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
4.27 3ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122
4.28 3ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
4.29 3ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
4.30 3ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
4.31 3ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126
4.32 3ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
L
A
T
E
X 5
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
5 4ºAno: Hack’n Roll 129
5.1 4ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
5.2 4ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
5.3 4ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
5.4 4ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
5.5 4ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
5.6 4ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
5.7 4ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
5.8 4ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
5.9 4ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
5.10 4ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
5.11 4ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
5.12 4ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
5.13 4ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
5.14 4ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
5.15 4ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
5.16 4ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
5.17 4ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
5.18 4ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
5.19 4ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
5.20 4ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
5.21 4ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
5.22 4ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142
5.23 4ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142
5.24 4ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142
5.25 4ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
5.26 4ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
5.27 4ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
5.28 4ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
5.29 4ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
5.30 4ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146
5.31 4ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
5.32 4ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
L
A
T
E
X 6
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6 5ºAno: Science && bits! 149
6.1 5ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152
6.2 5ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175
6.3 5ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179
6.4 5ºAno - M
ˆ
es 1 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191
6.5 5ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192
6.6 5ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
6.7 5ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194
6.8 5ºAno - M
ˆ
es 2 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194
6.9 5ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195
6.10 5ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195
6.11 5ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201
6.12 5ºAno - M
ˆ
es 3 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201
6.13 5ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202
6.14 5ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204
6.15 5ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206
6.16 5ºAno - M
ˆ
es 4 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208
6.17 5ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210
6.18 5ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212
6.19 5ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214
6.20 5ºAno - M
ˆ
es 5 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216
6.21 5ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
6.22 5ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220
6.23 5ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
6.24 5ºAno - M
ˆ
es 6 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224
6.25 5ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226
6.26 5ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228
6.27 5ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230
6.28 5ºAno - M
ˆ
es 7 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232
6.29 5ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234
6.30 5ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236
6.31 5ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238
6.32 5ºAno - M
ˆ
es 8 - Aula-4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240
7 Querida professora desesperada... 243
L
A
T
E
X 7
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 8
Cap´ıtulo 1
Apresenta¸ao
Querida professora:
N
˜
ao entre em p
ˆ
anico!
Eu sei que tempos sombrios e caminhos tortuosos
voc
ˆ
e trilhou, at
´
e chegar aqui, sei tamb
´
em das tempes-
tades que se apresentam no horizonte, e conhec¸o o
mal que aflige seu corac¸
˜
ao, professora:
A chegada do novo BNCC de Tecnologia, e as no-
vas normas de educac¸
˜
ao, que imp
˜
oem o ensino de
tecnologia nas escolas, a partir de 2023.
Mas n
˜
ao entre em p
ˆ
anico: voc
ˆ
e n
˜
ao est
´
a sozinha!
Este material veio para ajud
´
a-la a enfrentar os desa-
fios que a tecnologia colocou em seu caminho!
Eu sei, eu sei, eu sei...
9
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
J
´
a sei de tudo o que voc
ˆ
e vai dizer, professora.
Decor e salteado!
Sei que voc
ˆ
e vai reclamar da vida, do Universo e
tudo mais, todo dia, na cabec¸a do instrutor de in-
form
´
atica... mas a raiva leva ao medo e o medo leva
ao caminho sombrio da Forc¸a.
Voc
ˆ
e s
´
o vai encontrar dor e sofrimento, se continuar
por a
´
ı, professora.
Computadores s
´
o funcionam de um jeito, pelo me-
nos neste Universo: por meio de c
´
odigos bin
´
arios,
zero e um, ponto.
Simples assim!
O computador n
˜
ao
´
e como um carro, que pode an-
dar com o pneu quase cheio.
No computador, o ”pneu” est
´
a cheio ou n
˜
ao!
N
˜
ao existe meio termo, ou margem para
negociac¸
˜
ao, ou jeitinho, nem regra burocr
´
atica que
mude isso.
A menos que voc
ˆ
e possa alterar as leis da F
´
ısica.
Computadores s
˜
ao m
´
aquinas, cujo funcionamento
deve ser sempre muito preciso, e devidamente pro-
gramado, previamente.
Em outras palavras: eles respondem somente da
forma que foram programados para responder.
N
˜
ao espere um bolo de laranja ali, se voc
ˆ
e o ali-
mentou com bananas, porque isto n
˜
ao vai acontecer!
L
A
T
E
X 10
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
E algu
´
em ainda tem que programar a receita antes
de ligar o ”forno”, e por escrito, ou tamb
´
em n
˜
ao tem
”bolo”nenhum.
E a brincadeira acaba a
´
ı, com uma turma de
crianc¸as frustradas, e uma professora desespe-
rada, reclamando do Instrutor de Inform
´
atica.
Mas nesta hora, professora, voc
ˆ
e s
´
o pode recla-
mar com o Universo, porque
´
e assim que ele funci-
ona.
N
˜
ao mate o mensageiro:
´
e assim que os el
´
etrons
se movem pelo tecido espac¸o-tempo, dentro de um
computador, a menos que voc
ˆ
e possa alterar as
leis da F
´
ısica.
Lhamento!
Funciona assim: se a professora quer uma aula,
esta aula tem necessariamente que ser programada
por algu
´
em, de um jeito ou de outro, e por escrito!
E n
˜
ao
´
e programar ”qualquer joguinho”,
´
e pro-
gramar UM determinado jogo (ou UMA determinada
atividade did
´
atica ESPEC
´
IFICA), para cada fase de
aprendizado, cada dia, de cada aula, numa sequen-
cia precisa.
S
˜
ao 384 aulas, se considerarmos do 1º ano Fun-
damental ao 3º ano M
´
edio.
Boa sorte, coordenador!
Divirta-se!
Mas lembre-se de que, se
´
e muito trabalho escre-
ver 384 aulas, digitar 2 milh
˜
oes de linhas de c
´
odigo
´
e
L
A
T
E
X 11
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
trabalho imposs
´
ıvel. Afinal,
´
e para isso que computa-
dores servem.
Pois bem,
´
e disTRo que trata este material:
Um Sistema de Gerenciamento para Labo-
rat
´
orios de Inform
´
atica, que pode ser adap-
tado a qualquer disciplina, com qualquer
Projeto Pedag
´
ogico, de qualquer Escola,
nos termos do BNCC, e que sirva para criar,
editar, gerenciar e distribuir todas as ativida-
des did
´
aticas, pela pr
´
opria rede local da es-
cola, de maneira f
´
acil, r
´
apida, livre, gratuita,
segura e autom
´
atica.
E tem que ser autom
´
atico, seu Alexandre?
Tem, professora, n
˜
ao existe outro meio.
´
E o que fazem as grandes instituic¸
˜
oes de ensino,
na ess
ˆ
encia: criam uma lista, com todo o material
did
´
atico, e o disponibilizam numa p
´
agina WEB.
Simples assim!
Parece complicado, mas qualquer instrutor de In-
form
´
atica de escola p
´
ublica consegue implementar
este sistema numa escola.
Afinal, ele provavelmente j
´
a sabe HTML e Shell Li-
nux, ent
˜
ao consegue aprender a linguagem L
A
T
E
X, em
apenas 2 ou 3 meses.
A coordenac¸
˜
ao, o corpo de professores e a direc¸
˜
ao
da Escola s
´
o precisam dizer quais recursos precisam,
para cada aula, e escrever uma listinha de 32 ativida-
des por ano.
L
A
T
E
X 12
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Por exemplo: se a escola tem turmas do 1ºao 5º,
32 x 5 = 160 atividades, certo? Ent
˜
ao, basta escrever
uma lista, uma descric¸
˜
ao curtinha do que o profes-
sor vai precisar em cada aula, mandar as imagens,
links, textos ou o nome do aplicativo que ser
´
a traba-
lhado em cada aula, e o instrutor de Inform
´
atica ”tra-
duz”essa lista para linguagem L
A
T
E
X.
O computador faz o resto: quando o instrutor che-
gar de manh
˜
a, basta ligar os computadores, pegar
seu caf
´
e e esperar alguns minutos. Quando os alunos
chegarem, a atividade de cada aula j
´
a estar
´
a l
´
a, pron-
tinha para o professor/professora comec¸ar sua aula.
A linguagem L
A
T
E
X, combinada ao Shell e Python,
nos oferece a possibilidade de criar uma p
´
agina web
gigantesca, que vai funcionar mesmo para uma es-
cola pequena e com poucos recursos.
E n
˜
ao apenas criar um cronograma detalhado de
aulas, mas gerenciar uma vasta colec¸
˜
ao de imagens,
arquivos, aplicativos, videos e links para internet.
Basta apertarmos o bot
˜
ao power de todos os PCs,
logo pela manh
˜
a, e esperar que /bin/bash fac¸a o res-
tante.
Em 10 minutos, todos os computadores estar
˜
ao
prontos, e a aula programada para hoje estar
´
a a um
clique de dist
ˆ
ancia de todos os alunos.
E ainda sobrou tempo pro ”tio” tomar um caf
´
e. Vi-
ram como
´
e f
´
acil?
Obrigado, Comunidade Software Livre!
L
A
T
E
X 13
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
A tecnologia entrou na escola sem pedir licenc¸a, da
mesma forma que o fez em todas as outras esferas
da sociedade.
E temos que lidar com ela, gostemos ou n
˜
ao, ela
est
´
a a
´
ı, em todos os lugares.
Reclamem com Alan Turing.
´
E um caminho sem volta: a datilografia n
˜
ao vai vol-
tar para o curriculum, o mime
´
ografo j
´
a est
´
a no museu,
e a caderneta est
´
a prestes a ser aposentada.
Eu sei que isso te assusta, professora, afinal, voc
ˆ
e
n
˜
ao foi preparada para este mundo digital, que esta-
mos vendo hoje.
Mas eu tenho um segredo pr
´
a te contar: eu
tamb
´
em n
˜
ao!
Nasci em 1974, a escola que frequentei me prepa-
rou para um mundo industrial, mec
ˆ
anico, burocr
´
atico.
T
´
ınhamos que decorar a tabuada, e a calculadora era
praticamente uma heresia.
Afinal, quem poderia imaginar, nos anos 80, que
hoje ter
´
ıamos praticamente um computador em cada
resid
ˆ
encia, e mais: no bolso de cada pessoa?!
Ali
´
as, pouqu
´
ıssimas pessoas da nossa gerac¸
˜
ao de
professores tiveram acesso
`
a computac¸
˜
ao, antes de
chegar na Faculdade, por um motivo simples: n
˜
ao ha-
via computadores, naquela
´
epoca.
E mesmo os professores mais jovens, que tinham
um computador em casa, durante a inf
ˆ
ancia, n
˜
ao tive-
ram o ensino formal de computac¸
˜
ao, n
˜
ao aprenderam
L
A
T
E
X 14
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
sequer os rudimentos do pensamento computacio-
nal, que est
´
a sendo implantado pelo BNCC, durante
a fase de alfabetizac¸
˜
ao.
Isso nos coloca um grande problema: como va-
mos ensinar aquilo que n
˜
ao aprendemos?
Ou pior: aprendemos pela l
´
ogica errada, do jeito
errado, e na hora errada!
Certas habilidades s
´
o podem ser efetivamente de-
senvolvidas, como sabemos, na inf
ˆ
ancia.
E o pensamento computacional
´
e uma delas:
voc
ˆ
e at
´
e pode aprender a programar, na fase adulta.
Mas dificilmente chegar
´
a ao mesmo n
´
ıvel de algu
´
em
que aprendeu sobre algoritmos na inf
ˆ
ancia.
Depois, quando seu vizinho vem reclamar ”dessa
juventude que n
˜
ao trabalha, n
˜
ao estuda e s
´
o fica o
dia inteiro com o celular na m
˜
ao”, s
´
o posso dizer:
´
e
claro!
S
´
o posso sair em defesa dos ”meninos”, afinal, n
˜
ao
s
˜
ao eles que espalham virus e fake news, nem soltam
nudes nos grupinhos de familia (pausa para risada de
g
ˆ
enio do mal)!
Os mais jovens, os adolescentes de hoje, pelo
menos, conseguem se virar relativamente bem, no
mundo digital, mesmo n
˜
ao tendo tido quase nenhum
ensino formal, em computac¸
˜
ao.
Poderia ser melhor,
´
e verdade, se os ”adultos” sou-
bessem brincar...
L
A
T
E
X 15
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Pois
´
e! Acharam que eu n
˜
ao iria falar isso?
Os ”adultos”
´
e que s
˜
ao o grande problema, quando
falamos do ensino de tecnologia nas escolas, especi-
almente nos anos fundamentais!
Quem est
´
a na faixa de 30 anos ou mais, geralmente
n
˜
ao teve contato com a tecnologia t
˜
ao cedo, mas hoje
s
˜
ao professores e gestores escolares, dos mais vari-
ados n
´
ıveis e... surpresa!
Respons
´
aveis por implementar o ensino de tecno-
logia nas escolas!
Sobrou (novamente) para o professor! E tamb
´
em o
coordenador, o diretor, o gestor, o supervisor mas, no
final das contas,
´
e o instrutor de inform
´
atica quem
”tem que dar um jeito”.
Como se ele fosse a fada dos dentes!
S
´
o que, como eu expliquei l
´
a atr
´
as, quando falamos
de computadores, s
´
o existe um jeito: programando
da forma correta.
N
˜
ao tem ”jeitinho”, lembram? O computador n
˜
ao
pode andar com o pneu ”meio cheio”. Lhamento.
Na pr
´
atica, o instrutor de inform
´
atica
´
e quem tem
que resolver o problema, sempre de
´
ultima hora, mal
remunerado e sob as condic¸
˜
oes mais adversas (pr
´
a
n
˜
ao dizer absurdas) poss
´
ıveis.
Ent
˜
ao, este material
´
e tamb
´
em (e especialmente)
para o instrutor de inform
´
atica que, acredito, ter
´
a
grande prazer em abrir seu terminal Shell, editar uns
arquivos em L
A
T
E
X, Python ou /bin/bash, e dizer:
L
A
T
E
X 16
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
”N
˜
ao se desespere, professora!
N
˜
ao entre em p
ˆ
anico.
Cuide bem deste arquivo, padawan.
Lembre-se de que, com grandes poderes, gran-
des responsabilidades voc
ˆ
e ter
´
a.
E que a Forc¸a esteja com voc
ˆ
e!
Quando falamos de computac¸
˜
ao e tecnologia, den-
tro das escolas, n
˜
ao se trata apenas de ensinar o que
´
e um bit ou um Byte, e sim de uma forma de pensar,
que n
˜
ao se pode aprender adequadamente, sen
˜
ao na
inf
ˆ
ancia.
Responda r
´
apido: voc
ˆ
e tinha um Atari na mesa da
sala, em casa, quando tinha 10 anos de idade?
Nem eu, mas vi o Atari chegar e conquistar toda
uma gerac¸
˜
ao de nerds.
Sim, o nerd, lembra dele? Aquele garoto esquisito,
sozinho no p
´
ateo da escola, que lidava com bullying
diariamente, sabem o nerd da escola?
L
A
T
E
X 17
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Pois bem, o nerd j
´
a imaginava, l
´
a nos anos 80, um
mundo cheio de computadores. Quer
´
ıamos carros
voadores e naves espaciais, tamb
´
em.
Assim como voc
ˆ
e, o nerd tamb
´
em cresceu, mas
aprendeu a gostar de computadores, e muitos
nerds daquele tempo se tornaram professores de
computac¸
˜
ao, ou instrutores de inform
´
atica, com a
ingl
´
oria tarefa de ajudar a Escola nessa travessia, de
um m
´
etodo de ensino industrial, para um m
´
etodo fo-
cado no mundo digital.
S
´
o que o video-game deixou de ser coisa de nerd:
est
´
a nas m
˜
aos de quase toda crianc¸a, hoje, gostemos
disso ou n
˜
ao.
Redes sociais, celulares, com
´
ercio eletr
ˆ
onico,
vigil
ˆ
ancia automatizada, carros computadorizados,
com
´
ercio global, tudo isso j
´
a
´
e rotina, e a ind
´
ustria j
´
a
vem substituindo seus funcion
´
arios por rob
ˆ
os e pro-
gramas de computador, h
´
a um bom tempo.
O site Code.org, com menos de 30 professores,
tem dezenas de milh
˜
oes de alunos, e avalia todos au-
tomaticamente, um por um, e no instante em que o
aluno responde uma quest
˜
ao.
´
E uma nova Revoluc¸
˜
ao Industrial, muito maior e
principalmente: muito mais r
´
apida, para lidarmos.
Portanto o tempo
´
e curto, e o futuro dos jovens est
´
a
sendo trac¸ado agora, neste exato momento, numa ve-
locidade antes inimagin
´
avel: TeraBytes por segundo.
L
A
T
E
X 18
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Bem vinda ao s
´
eculo XXI, professora!
Estamos falando de computac¸
˜
ao qu
ˆ
antica e inte-
lig
ˆ
encia artificial, portanto n
˜
ao h
´
a mais tempo a per-
der.
Este trabalho, o ABC da Inform
´
atica, se tornou ne-
cess
´
ario h
´
a alguns anos, quando percebi que
´
e im-
poss
´
ıvel, do ponto de vista t
´
ecnico, que um Labo-
rat
´
orio de Computac¸
˜
ao, de uma Escola qualquer, seja
administrado segundo padr
˜
oes e m
´
etodos do tempo
das nossas bisav
´
os, como
´
e hoje, na maioria das es-
colas.
Acontece que orientar nossos jovens, quanto
`
a esta
nova realidade que se imp
˜
oe,
´
e dever da Escola, e
´
e
tarefa pr
´
a ontem!
Porque os avanc¸os tecnol
´
ogicos est
˜
ao cada vez
mais r
´
apidos, e as mudanc¸as na sociedade tamb
´
em.
Desde costumes at
´
e o mercado de trabalho est
˜
ao
sofrendo mudanc¸as cada vez mais r
´
apidas, e quem
n
˜
ao as acompanhar ter
´
a muitos problemas!
E, quando digo Escola, sabemos nas costas de
quem a bomba tinha que cair, amiguinhos: nas nos-
sas, claro, porque tudo cai nas costas do professor,
sempre!
Mas como falei: n
˜
ao se desespere, n
˜
ao entre em
p
ˆ
anico! Porque este material foi desenvolvido para
ajud
´
a-la nessa travessia, do mundo mec
ˆ
anico para o
digital.
L
A
T
E
X 19
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
´
E mais que um livro did
´
atico sobre inform
´
atica:
´
e
um sistema digital gratuito, quase um banco de da-
dos para o gerenciamento de aulas, focado em tec-
nologia.
Qualquer escola pode baixar, instalar em seus
computadores e adaptar
`
a sua realidade ou ao seu
pr
´
oprio projeto pedag
´
ogico.
Foi desenvolvido para ser uma simples p
´
agina web
na rede interna da escola, coisa que qualquer instru-
tor de inform
´
atica tem habilidades para montar, editar
e administrar.
E, como
´
e desenvolvido em L
A
T
E
X, fica f
´
acil o pro-
fessor ou cordenador enviar um arquivo texto para o
instrutor, com o planejamento de cada aula, e em pou-
cos minutos qualquer material pedag
´
ogico estar
´
a a
dist
ˆ
ancia de um clique, na tela de cada aluno, com dia
e hora agendados, e todos os sistemas funcionando.
L
A
T
E
X 20
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
1.1 Uma pergunta simples.
Professor
Coordenador
Diretor
Secret
´
ario de Educac¸
˜
ao
Supervisor
L
A
T
E
X 21
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Laborat
´
orio de Inform
´
atica
4º ano A
Pr
´
oxima 2ª feira
Qual atividade EXATAMENTE?
Programa?
Imagens?
Arquivos?
Projetor?
Links?
L
A
T
E
X 22
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 23
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Escola prim
´
aria
1º 5º anos
at
´
e 400 alunos
21 m
´
aquinas == 20 alunos / aula
1 aula / turma semana
8 meses letivos por ano
4 semanas / m
ˆ
es
4 turmas / dia
8 4 == 32 aulas / ano turma
20 turmas / semana
20 turmas * 32 semanas ==
640 atividades
L
A
T
E
X 24
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Por escrito!
· Quem
· Como
· Quando
· Onde
· O qu
ˆ
e
L
A
T
E
X 25
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
N
˜
ao tem aula de Inform
´
atica!
L
A
T
E
X 26
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
640 atividades
640 atividades 20 alunos == 12.800 atividades individuais.
5 linhas de c
´
odigo Shell
5 12.800 == 64.000 linhas/ano
400 linhas/dia
Por escrito.
Em c
´
odigo Shell.
7:50 da manh
˜
a
L
A
T
E
X 27
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 28
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
8:00
L
A
T
E
X 29
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 30
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 31
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lhamento!
Servic¸o P
´
ublico.
Jurisprud
ˆ
encia.
O que
´
e falado, n
˜
ao tem valor
jur
´
ıdico.
Jarvis n
˜
ao est
´
a previsto no
orc¸amento.
Se a Escola n
˜
ao solicitar a ativi-
L
A
T
E
X 32
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
dade, a atividade n
˜
ao foi solici-
tada!
Abriu chamado?
Sem ”papel”, sem atividade!
L
A
T
E
X 33
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Sua atividade n
˜
ao chegou!
L
A
T
E
X 34
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 35
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Planejamento
Projeto Pedag
´
ogico
Lista de atividades
Descric¸
˜
ao de atividades
Cronograma
Por escrito!
L
A
T
E
X 36
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
N
˜
ao tem aula de Inform
´
atica!
L
A
T
E
X 37
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Deseja obter ajuda dos
Vogons?
Vogosfera Alpa-Centauri
10 anos luz
L
A
T
E
X 38
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 39
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 40
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Continua sem Inform
´
atica!
L
A
T
E
X 41
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Deseja tentar outro canal de atendimento?
L
A
T
E
X 42
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 43
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
10
Lhamento!
´
E assim que computadores
funcionam !
L
A
T
E
X 44
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Deseja reiniciar o Universo?
L
A
T
E
X 45
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Aproveite a viagem!
L
A
T
E
X 46
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
N
˜
ao esquec¸a sua toalha!
L
A
T
E
X 47
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 48
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 49
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 50
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 51
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 52
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
15 de abril
sugep.ifg.edu.br
L
A
T
E
X 53
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
1. Computadores s
˜
ao mais inteligentes que vogons!
2. Armazenam e processam uma quantidade absurdamente maior de documentos!
3. S
˜
ao absurdamente mais r
´
apidos!
4. S
˜
ao honestos, confi
´
aveis e precisos!
5. Escrevem poesias melhores.
L
A
T
E
X 54
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Projeto Pedag
´
ogico
Escola
· Direc¸
˜
ao
· Coordenac¸
˜
ao
· Conselho
Lista de atividades:
· EF1: 160
· EF2: 128
· EM: 96
· TEX ou TXT.
1. Descric¸
˜
ao sum
´
aria da atividade
2. Recurso computacional desejado
Links
L
A
T
E
X 55
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Aplicativos Documentos anexos (imagem, video,
PDF, etc)
L
A
T
E
X 56
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Laborat
´
orio de Inform
´
atica:
Servidor:
1. Incorporar a Lista de Atividades ao
MAIN.tex
2. Gerar PDF com L
A
T
E
X.
3. Exportar de hora em hora para IN-
DEX.HTML.
4. Copiar para a pasta Apache e/ou Tom-
cat.
Aluno:
1. Inicializac¸
˜
ao autom
´
atica do usu
´
ario
aluno.
2. Inicializac¸
˜
ao autom
´
atica do navega-
dor.
3. P
´
agina inicial na p
´
agina do servidor.
4. Divers
˜
ao:
· Scripts diversos.
· Acesso remoto: SSH.
· Hor
´
arios: crontab.
L
A
T
E
X 57
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
· Liberar INDEX.html local para os alunos.
· Sistema de log.
· Gamificac¸
˜
ao.
· ...
L
A
T
E
X 58
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
N
˜
ao fale.
Mostre o c
´
odigo
LPM: READ-ME.tex
Manual de Instruc¸
˜
oes.
O que
´
e t
˜
ao dif
´
ıcil, afinal?
Shell
L
A
T
E
X
HTML
Apache
L
A
T
E
X 59
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Python
Eletr
ˆ
onica
Arduino
L
A
T
E
X 60
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 61
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 62
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 63
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X
L
A
T
E
X 64
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 65
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 66
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 67
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 68
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 69
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Coisas que n
˜
ao v
˜
ao acontecer:
Querido instrutor:
Quero um video sobre dinossauros.
Qual video, ’fessora?
N
˜
ao sei, coloca qualquer um.
Link:
https://www.youtube.com/watch?v=Pccik5x2etY
\href{URL}{Dinossauros}
Dinossauros
L
A
T
E
X 70
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
AULAS que n
˜
ao v
˜
ao aconte-
cer:
S. Alexandre, preciso fazer uma
atividade no Word...
Baixar uma imagem do Google.
Importar para um documento.
Escrever um texto no Frontwork.
Salvar o documento.
Imprimir.
Crianc¸as de 9 anos, iniciantes.
L
A
T
E
X 71
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
50 minutos.
Aulas que n
˜
ao v
˜
ao acontecer:
404
L
A
T
E
X 72
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
P
´
agina n
˜
ao encontrada
Sistema desatualizado
Eu peguei no site do MEC, procura
l
´
a...
´
E um video que tem o dinossauro
subindo a montanha e depois be-
bendo
´
agua...
T
´
a aqui no livro...
Quando chegar o dia a gente v
ˆ
e...
Me ajuda, eu t
ˆ
o desesperada!
Eu n
˜
ao sei o que
´
e pra fazer...
Se a atividade n
˜
ao for enviada, n
˜
ao tem atividade!
N
˜
ao
´
e t
˜
ao dif
´
ıcil!
L
A
T
E
X 73
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 74
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 75
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 76
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 77
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
De forma geral, o sistema
´
e muito simples: um
arquivo HTML
´
e gerado em L
A
T
E
X, e disponibilizado
numa p
´
agina do servidor Apache local, e ent
˜
ao con-
figuramos todos os computadores dos alunos, para
que abram esta p
´
agina automaticamente, atrav
´
es do
navegador, logo na inicializac¸
˜
ao do seu Desktop Linux
favorito, que tamb
´
em
´
e inicializado automaticamente.
´
E uma tarefa que pode ser realizada por qualquer
t
´
ecnico ou profissional de TI que tenha acesso
`
a se-
nha root do sistema, alguns conhecimentos em redes,
HTML, Apache, e saiba usar minimamente o termi-
nal, habilidades m
´
ınimas para qualquer instrutor de
inform
´
atica.
Quanto
`
a linguagem L
A
T
E
X, voc
ˆ
e n
˜
ao ter
´
a dificulda-
des em aprender o b
´
asico, rapidamente.
Desta forma, basta o Instrutor ligar os computado-
res e, e em poucos minutos, os alunos ter
˜
ao na tela
um
´
ındice de todas as aulas e atividades, de todos os
bimestres de todos os anos letivos, e o professor tem
n
˜
ao somente um guia de aulas, mas todo o Universo
que quiser criar em hipertexto, desde aulas expositi-
vas, imagens, videos, jogos, simuladores espaciais,
tudo o que
´
e necess
´
ario para transformar aquilo que
seria s
´
o mais uma aula chata numa grande viagem
de explorac¸
˜
ao pelo universo digital!
E fazemos isso de forma simples, autom
´
atica,
r
´
apida, eficiente, pedagogicamente correta, livre de
L
A
T
E
X 78
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
pirataria e ainda sem custos adicionais para a Escola,
pois todo o sistema
´
e desenvolvido em software livre.
As atividades escritas por mim, que constam neste
documento, foram testadas ao longo de 10 anos, em
sala de aula, em turmas de 15 a 20 alunos, mas
´
e
cruxial lembrar que o BNCC permite que cada Escola,
professor ou instrutor encontre sua pr
´
opria metodolo-
gia, e desenvolva seu pr
´
oprio roteiro de aulas.
Justamente por este motivo, este documento
´
e li-
berado sob licenc¸a Creative Commons, em formato
de c
´
odigo aberto: para que as aulas sejam edit
´
aveis
por qualquer escola, professor ou instrutor que queira
faz
ˆ
e-lo.
Sinta-se a vontade para copiar, alterar e distribuir
c
´
opias, observando a licenc¸a Creative Commons N
˜
ao
Comercial.
Um ano letivo tem aproximadamente 8 meses, com
4 aulas cada um. Ou seja, 32 aulas anuais, para
cada ano de ensino. Se temos uma escola de 5
anos, resulta num total de 160 aulas, independente
do n
´
umero de alunos.
Ent
˜
ao s
˜
ao 160 arquivos em formato texto edit
´
aveis,
um para cada aula.
No L
A
T
E
X, estes arquivos podem ser tanto um texto,
como podem carregar imagens, ou at
´
e uma biblio-
teca inteira de imagens, assim como links para diver-
sas atividades, como aplicativos, programas, p
´
aginas
L
A
T
E
X 79
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
web ou arquivos salvos na m
´
aquina local, ou mesmo
no servidor externo.
Utilizando L
A
T
E
X, criamos um arquivo HTML, que
pode ser lido em qualquer celular que esteja conec-
tado
`
a rede local da escola, propiciando ainda mobi-
lidade ao professor, j
´
a que tamb
´
em pode lev
´
a-lo para
casa, no formato PDF.
Este mesmo PDF
´
e transformado em formato
HTML, atrav
´
es de um script simples.
Ent
˜
ao, basta converter o arquivo:
1 %pdf2htmlEX PROJETO. pdf ind ex . html
2
3 %pd f t o h tml [ o pti o ns ] [ pdf source f i l e ] [ html o ut pu t f i l e ]
4 %
5 %pd f t o h tml v PROJETO. pdf in dex . html
O HTML resultante vai para a p
´
agina Apache do
servidor local, e todos os outros computadores s
˜
ao
direcionados a ela, na inicializac¸
˜
ao.
Para faz
ˆ
e-lo, primeiro precisamos configurar todos
os computadores, comecemos pelo terminal:
Alt+F2 == xterm
1 sudo passwd r o o t \\
2 ( d i g i t e 2x a nova senha de r o o t )
3
4 su \\
5 Password :
6
7 apt update
8
9 apt f i n s t a l l openssh s er v er openssh c l i e n t apache tomcat9
ar dui no f roze n bubble debian j u n i o r gcompriz . . .
10
11 chown vR p r o fe s sor / va r / l i b / tomcat9 / webapps /ROOT/ ind ex . html
12 chown vR p r o fe s sor / va r /www/ htm l / i ndex . htm l
L
A
T
E
X 80
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
1 pdf2htmlEX PROJETO. pd f index . ht ml ; cp v ind ex . ht ml / v ar / l i b /
tomcat9 / webapps /ROOT/ ind ex . html ; cp v inde x . h tml / var /www
/ html / ind ex . html
Preparando o servidor.
Supondo que voc
ˆ
e sabe instalar um sistema operacional GNU
de Kernel Linux, sugerimos utilizar uma distribuic¸
˜
ao baseada em
Ubuntu, Ubuntu Studio, ou, de prefer
ˆ
encia um a distro especia-
lizada em educac¸
˜
ao, como Linux Educacional ou Zorin.
Distribuic¸
˜
oes que utilizam Desktops mais leves, como Xu-
buntu ou Lubuntu, s
˜
ao indicadas para computadores mais an-
tigos, de forma a aproveitar melhor os recursos de mem
´
oria e
processamento.
Escolhida a distribuic¸
˜
ao, a primeira coisa a fazer
´
e,
´
obviamente, instalar o sistema operacional, criando um usu
´
ario
professor, com privil
´
egios de sudoer ou admin.
Feito isto, instalado o sistema default, vamos trocar a senha
de root, para facilitar nosso trabalho.
No computador central do Laborat
´
orio (servidor, escolha
aquele que tiver mais poder de processamento e mem
´
oria,
´
e
nele que voc
ˆ
e vai passar os pr
´
oximos anos da sua vida):
Acesse sua
´
area de trabalho, com a senha de usu
´
ario admi-
nistrador (criada durante a instalac¸
˜
ao), e abra o terminal, utilize
o atalho Alt+F2. Na caixa que aparecer na tela, digite xterm, e
aperte Enter.
A pr
´
oxima janela
´
e o terminal, n
˜
ao precisa ter medo dele! Na
verdade, com o tempo, voc
ˆ
e vai passar a gostar muito dele!
L
A
T
E
X 81
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Digite no terminal:
1 sudo passwd r o o t
Digite a nova senha e aperte ENTER, 2 vezes, nesta ordem:
Digite a nova senha
Aperte Enter
Digite a nova senha (de novo)
Aperte Enter (de novo)
Repare que, ao digitar a senha, nenhum caractere
´
e escrito
no terminal. Isto serve para proteger a nova senha.
Pronto. Agora voc
ˆ
e
´
e ROOT, tem poderes supremos sobre a
m
´
aquina.
Portanto, daqui em diante, lembre-se sempre: com grandes
poderes, grandes responsabilidades voc
ˆ
e ter
´
a!
Por hora, vamos nos divertir com os novos super-poderes.
Digite:
1 su
Aperte Enter, digite sua senha de root e confirme, apertando
ENTER.
´
Otimo, agora voc
ˆ
e tem controle total do servidor!
Bem vindo, Padawan!
O pr
´
oximo passo
´
e instalar todos os aplicativos did
´
aticos que
os alunos utilizar
˜
ao, bem como todas as ferramentas adminis-
trativas e protocolos de rede. Este script deve ajud
´
a-lo:
1 a pt update
2 a pt i n s t a l l openssh s er ve r openssh c l i e n t apache tomcat9
ar dui no f roze n bubble debian j u n i o r gcompriz mc s y n ap t i c
l i b r e o f f i c e
L
A
T
E
X 82
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Reinicie o servidor, afim de que todos os novos servic¸os e
protocolos instalados sejam carregados corretamente.
Repita esta operac¸
˜
ao em todos os computadores, de todos
os alunos.
Segue o link:
https://github.com/aravecchia/Documentos
L
A
T
E
X 83
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 84
Cap´ıtulo 2
1º Ano: o Be-A-B´a
85
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
2.1 1º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-1
1. Apresentac¸
˜
ao do Laborat
´
orio
(a) Verificar o grau de maturidade dos alunos, quanto
`
a
seguranc¸a.
(b) Verificar a familiaridade dos alunos quanto ao uso da
tecnologia, no dia-a-dia.
(c) Deixar a crianc¸a se habituar ao espac¸o f
´
ısico.
(d) Explicar claramente as regras do Laborat
´
orio (exercita-
das por meio de killall -u user).
i. N
˜
ao correr nunca.
ii. N
˜
ao trazer
´
agua ou comida para o Laborat
´
orio.
iii. Andar devagar e pensar r
´
apido.
iv. Bagunc¸a zero.
(e) Explicar exaustivamente as raz
˜
oes de seguranc¸a:
corta, d
´
a choque, pega fogo.
(f) Algu
´
em j
´
a colocou o dedo na tomada?
2. Tomada, fonte e bateria: muita energia e pouca energia.
(a) Experimento com tomada, l
ˆ
ampada e fio desencapado.
(b) Experimento com bateria 4.5V , Led, resistor de 360.
(c) Experimento com fonte 5V , Led, resistor de 360.
3. Conceitos:
(a) SIM N
˜
AO.
(b) Ligado desligado.
(c) Aceso apagado.
(d) 0 1
(e) perigo ! perigo.
2.2 1º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-2
1. Primeiro contato com o computador.
(a) Componentes b
´
asicos:
i. Tomada.
L
A
T
E
X 86
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
ii. Estabilizador.
iii. Computador, gabinete, torre: !CPU.
iv. Video.
v. Teclado.
vi. Mouse (colar olhos, orelhas, focinho e bigode no
rato).
vii. Software: deve ser chamado de programa, nesta
idade.
(b) Avaliac¸
˜
ao psico-motora. Clicar, arrastar e soltar..
i. Sequencialidade.
ii. Reconhecimento de formas.
iii. Reconhecimento de cores.
iv. Agrupamento.
v. Lateralidade.
vi. Espacialidade.
vii. Coordenac¸
˜
ao motora.
viii. Habilidades psico-motoras.
2.3 1º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-3
Clicar, arrastar e soltar.
2.4 1º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-4
Clicar, arrastar e soltar.
2.5 1º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-5
Sequenciamento e lateralidade.
2.6 1º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-6
Sequenciamento e lateralidade.
2.7 1º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-3
Sequenciamento e lateralidade.
L
A
T
E
X 87
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
2.8 1º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-4
Sequenciamento e lateralidade.
2.9 1º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-1
1. run:./frozen-bubble.lnk
2. Frozen Buble.
(a) Avaliac¸
˜
ao gamificada.
(b) Sequencialidade.
(c) Reconhecimento de formas.
(d) Reconhecimento de cores.
(e) Reconhecimento de padr
˜
oes.
(f) Lateralidade.
(g) Espacialidade.
(h) Coordenac¸
˜
ao motora.
(i) Habilidades psico-motoras.
2.10 1º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-2
1. Frozen Buble.
(a) Avaliac¸
˜
ao gamificada.
(b) Sequencialidade.
(c) Reconhecimento de formas.
(d) Reconhecimento de cores.
(e) Reconhecimento de padr
˜
oes.
(f) Lateralidade.
(g) Espacialidade.
(h) Coordenac¸
˜
ao motora.
(i) Habilidades psico-motoras.
L
A
T
E
X 88
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
2.11 1º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-3
1. Frozen Buble.
(a) Avaliac¸
˜
ao gamificada.
(b) Sequencialidade.
(c) Reconhecimento de formas.
(d) Reconhecimento de cores.
(e) Reconhecimento de padr
˜
oes.
(f) Lateralidade.
(g) Espacialidade.
(h) Coordenac¸
˜
ao motora.
(i) Habilidades psico-motoras.
2.12 1º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-4
1. Frozen Buble.
(a) Avaliac¸
˜
ao gamificada.
(b) Sequencialidade.
(c) Reconhecimento de formas.
(d) Reconhecimento de cores.
(e) Reconhecimento de padr
˜
oes.
(f) Lateralidade.
(g) Espacialidade.
(h) Coordenac¸
˜
ao motora.
(i) Habilidades psico-motoras.
2.13 1º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-1
L
´
ogica de interface gr
´
afica.
Colaborac¸
˜
ao m
´
utua.
Auto-imagem.
Auto-confianc¸a, no uso de novas ferramentas.
Criatividade no meio digital.
L
A
T
E
X 89
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Observar:
· Agrupamentos entre alunos.
· Sinais comportamentais, expressos no cen
´
ario virtual
criado pelo aluno.
· Interesses individuais e coletivos, em func¸
˜
ao dos
cen
´
arios escolhidos pelos alunos.
· Sinais de eventuais problemas cognitivos, psicol
´
ogicos
ou familiares.
2.14 1º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-2
Kapman
· Habilidades psico-motoras sob press
˜
ao do jogo.
· Lateralidade.
· Espacialidade.
2.15 1º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-3
1. Escolha: Homem Batata Kapman.
(a) Observar a escolha individual de meninos e meninas.
(b) Observar agrupamentos entre alunos.
(c) Incentivar a colaborac¸
˜
ao m
´
utua.
2.16 1º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-4
1. Escolha: Homem Batata Kapman.
(a) Observar a escolha individual de meninos e meninas.
(b) Observar agrupamentos entre alunos.
(c) Incentivar a colaborac¸
˜
ao m
´
utua.
L
A
T
E
X 90
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
2.17 1º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-1
Tuxpaint.
·
´
Icones: associac¸
˜
ao de id
´
eias a palavras e formas
geom
´
etricas.
· S
´
ımbolos: (sym boulos?)
· Formas geom
´
etricas.
· Cores.
· Sequ
ˆ
encias de comandos: c
´
eu. lua e estrelas.
· Configurac¸
˜
oes.
2.18 1º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-2
Frozen Bubble.
2.19 1º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-3
Frozen Bubble.
2.20 1º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-4
Frozen Bubble.
2.21 1º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-1
Gcompriz.
1. Explicar a l
´
ogica de interfaces:
(a)
´
Icones e associac¸
˜
ao de id
´
eias.
(b)
´
Arvore.
(c) Menu principal: avanc¸o e retrocesso (uma formigui-
nha andando numa
´
arvore).
(d) Janelas.
(e) Bot
˜
oes: □⊠.
2. Observar agrupamentos de alunos.
3. Incentivar a colaborac¸
˜
ao m
´
utua.
4. Incentivar o compartilhamento de id
´
eias e informac¸
˜
oes.
5. Incentivar a livre explorac¸
˜
ao do software.
L
A
T
E
X 91
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
2.22 1º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-2
GCompriz
2.23 1º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-3
GCompriz
2.24 1º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-4
GCompriz
2.25 1º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-1
Sequenciamento, lateralidade e iterac¸
˜
ao.
2.26 1º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-2
Sequenciamento e iterac¸
˜
ao.
2.27 1º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-3
Sequenciamento e iterac¸
˜
ao.
2.28 1º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-4
Sequenciamento e iterac¸
˜
ao.
2.29 1º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-1
Programac¸
˜
ao de eventos.
2.30 1º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-2
Programac¸
˜
ao de eventos.
2.31 1º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-3
Programac¸
˜
ao de eventos.
L
A
T
E
X 92
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
2.32 1º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-4
Programac¸
˜
ao de eventos.
L
A
T
E
X 93
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 94
Cap´ıtulo 3
2º Ano: o ABC
95
1
COMPUTAÇÃO - 2° ANO ENSINO FUNDAMENTAL
UNIDADES TETICAS
OBJETOS DE CONHECIMENTO
HABILIDADES
Pensamento
Computacional
Identificão de padrões de
comportamento
(EF02CO01) Identificar padrões de comportamento (exemplos: jogar jogos, rotinas do dia-a-dia, etc.).
Algoritmos: constrão e
simulão
(EF02CO02) Definir e simular algoritmos (descritos em linguagem natural ou pictográfica) construídos como
seqncias e repetições simples de um conjunto de instrõessicas (avance, vire à direita, vire à esquerda,
etc.).
(EF02CO03) Elaborar e escrever histórias a partir de um conjunto de cenas.
Modelos de objetos
(EF02CO04) Criar e comparar modelos de objetos identificando padrões e atributos essenciais (exemplos:
veículos terrestres, constrões habitacionais, etc.).
Mundo Digital
Noção de instrão de máquina
(EF02CO05) Compreender que máquinas executam instrões, criar diferentes conjuntos de instrões e
construir programas simples com elas.
Hardware e software
(EF02CO06) Diferenciar hardware (componentes físicos) e software (programas que fornecem as instrões
para o hardware)
Cultura Digital
Uso básico de tecnologia digital
(EF02CO07) Interagir com as diferentes mídias
(EF02CO08) Produzir textos curtos em meio digital
(EF02CO09) Realizar pesquisas na internet
Impacto de tecnologia digital no
dia a dia
(EF02CO10) Reconhecer e analisar a apropriação da tecnologia digital pela família e pelos alunos no dia a dia
(EF02CO11) Analisar e refletir sobre as trilhas de impressões no meio digital
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 97
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Nota: pelas caracter
´
ısticas do p
´
ublico atendido pela escola, e por raz
˜
oes t
´
ecnico-pedag
´
ogicas, pesquisas na Internet ser
˜
ao realizadas
a partir do 3º ano, e 4º anos, quando os alunos ter
˜
ao mais maturidade e conhecimento no uso do desktop.
3.1 2º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-1
1.
´
Area de trabalho GNU-Linux.
(a) Tela.
(b) Barra de ferramentas.
(c) Menu iniciar.
i. Menu de aplicativos (bot
˜
ao Iniciar): conceito b
´
asico
de raiz/
´
arvore Unix.
ii. Uma formiguinha caminhando pelos galhos de uma
´
arvore.
iii. Conceito de comando.
iv. Atalho Alt-F2 (comparar clique do mouse ao bot
˜
ao
Enter).
v. Atalho Alt-F4.
(d) Explorac¸
˜
ao livre dos aplicativos.
i. Habilidades psico-motoras.
ii. Estimular a leitura.
iii. L
´
ogica b
´
asica de navegac¸
˜
ao em um ambiente X.
iv. Observar o interesse dos alunos por cada aplicativo
que escolherem.
3.2 2º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-2
Livre explorac¸
˜
ao da
´
area de trabalho, menu iniciar e aplica-
tivos.
Incentivar o uso dos atalhos Alt-F2 e Alt-F4.
Bot
˜
oes: □⊠.
L
A
T
E
X 98
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
3.3 2º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-3
Livre explorac¸
˜
ao da
´
area de trabalho, menu iniciar e aplica-
tivos.
Incentivar o uso dos atalhos Alt-F2 e Alt-F4.
Bot
˜
oes: □⊠.
3.4 2º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-4
Livre explorac¸
˜
ao da
´
area de trabalho, menu iniciar e aplica-
tivos.
Incentivar o uso dos atalhos Alt-F2 e Alt-F4.
Bot
˜
oes: □⊠.
3.5 2º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-1
Programac¸
˜
ao de eventos.
3.6 2º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-2
Programac¸
˜
ao de eventos.
3.7 2º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-3
Programac¸
˜
ao de eventos.
3.8 2º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-4
Programac¸
˜
ao de eventos.
3.9 2º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-1
Programac¸
˜
ao de eventos.
3.10 2º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-2
Programac¸
˜
ao de eventos.
L
A
T
E
X 99
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
3.11 2º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-3
Programac¸
˜
ao de eventos.
3.12 2º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-4
Programac¸
˜
ao de eventos.
3.13 2º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-1
Programac¸
˜
ao de eventos.
3.14 2º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-2
Programac¸
˜
ao de eventos.
3.15 2º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-3
KolourPaint.
Exercitar o uso de
´
ıcones
Bot
˜
oes em geral
Analogia de id
´
eias
Sequenciamento l
´
ogico.
L
A
T
E
X 100
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Ressaltar as equival
ˆ
encias e diferenc¸as entre mundo f
´
ısico
e mundo virtual.
Pincel Cor Papel Apertar o l
´
apis (click) Arrastar
Soltar
3.16 2º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-4
KolourPaint.
Exercitar o uso de
´
ıcones e bot
˜
oes em geral, atrav
´
es de se-
quenciamento l
´
ogico.
Ressaltar as equival
ˆ
encias e diferenc¸as entre mundo f
´
ısico
e mundo virtual.
Pincel Cor Papel Apertar o l
´
apis (click) Arrastar
Soltar
3.17 2º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-1
KolourPaint.
Exercitar o uso de
´
ıcones e bot
˜
oes em geral, atrav
´
es de se-
quenciamento l
´
ogico.
Ressaltar as equival
ˆ
encias e diferenc¸as entre mundo f
´
ısico
e mundo virtual.
Pincel Cor Papel Apertar o l
´
apis (click) Arrastar
Soltar
3.18 2º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-2
KolourPaint.
Exercitar o uso de
´
ıcones e bot
˜
oes em geral, atrav
´
es de se-
quenciamento l
´
ogico.
Ressaltar as equival
ˆ
encias e diferenc¸as entre mundo f
´
ısico
e mundo virtual.
L
A
T
E
X 101
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Pincel Cor Papel Apertar o l
´
apis (click) Arrastar
Soltar
3.19 2º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-3
1. Digitac¸
˜
ao com OOo4Kids.
(a) asdfg
(b) c¸lkjh
3.20 2º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-4
1. Digitac¸
˜
ao com OOo4Kids.
(a) qwerty
(b) poiuy
3.21 2º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-1
1. Digitac¸
˜
ao com OOo4Kids.
(a) zxcvb
(b) ;.,mn
3.22 2º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-2
1. Digitac¸
˜
ao com OOo4Kids.
(a) Ditado simples sem em uso de caracteres especiais.
(b) Teclas:
i. Espac¸o.
ii. Enter.
iii. Cursores ⇑⇓⇐⇒.
iv. Shitf.
v. Caps Lock.
L
A
T
E
X 102
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
3.23 2º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-3
1. Emojis, emoticons e caracteres especiais.
(a) Trabalar l
´
ogica do teclado, especialmente a tecla Shift.
(b) Sondar respostas emocionais dos alunos, aos mais va-
riados sentimentos.
i. Filmar a aula, dentro do poss
´
ıvel, e gravar eventu-
ais respostas de linguagem corporal, que posso in-
dicar abusos, vulnerabilidade, situac¸
˜
ao de risco ou
dificuldades de aprendizado.
(c) Incentivar os alunos a racionalizar sentimentos e
traduzi-los de forma iconogr
´
afica.
(d) Emojis:
i. :) feliz
ii. :D muito feliz
iii. n n sorrindo
iv. ˆ ˆsorrindo
v. ˆˆ sorrindo
vi. :] rob
ˆ
o feliz
vii. :( triste
viii. :[ rob
ˆ
o triste
ix. :’( muito triste
x. ; ; chorando muito
xi. ;O; chorando desesperadamente
xii. :— s
´
o observo
xiii. :/ desconfiado
xiv. : M
´
ehh
xv. :* beijo
xvi. :*** muitos beijos
xvii. ¡3 corac¸
˜
ao, amor, amei
xviii. :P mostrando a l
´
ıngua
xix. O.o :o impressionado
xx. O O maravilhado
xxi. o o s
´
erio?
L
A
T
E
X 103
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
xxii. u u com sono ou triste
xxiii. BD B) ”mitando”(eu sou demais)
xxiv. @-@ nerd
xxv. ¿:( bravo
xxvi. ¿:) mau
xxvii. ¿:D risada do g
ˆ
enio do mal
xxviii. ’-’ inocente, n
˜
ao sei de nada, ou s
´
o observo
xxix. ;) piscando
xxx. 3:-) dem
ˆ
onio
xxxi. x.x morto
xxxii. o o louco
xxxiii. - - cansado
xxxiv. . . indeciso
xxxv. ¿ ¡ ouch!
xxxvi. *ˆ* atordoado
3.24 2º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-4
1. Alt F2 == xterm
(a) cowsay
(b) sl
(c) cmatrix
(d) figlet e outras brincadeiras de terminal, buscar ”coman-
dos inuteis do Linux”!
(a) Promover uma discuss
˜
ao sobre tecnologia, de acordo
com os interesses dos alunos, pr
´
eviamente observa-
dos, afim de definir melhores pr
´
aticas e abordagens vol-
tadas
`
as caracter
´
ısticas de cada turma.
(b) Apresentar alguns dos principais s
´
ımbolos e
´
ıcones uti-
lizados na computac¸
˜
ao, tais como Power, Bluetooth e
Wi-fi.
(c) Fazer backup dos logs, para futura confer
ˆ
encia.
L
A
T
E
X 104
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
3.25 2º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-1
1. Conversa sobre tecnologia: como minha familia utiliza a tec-
nologia.
(a) Quais tipos de tecnologias?
(b) Quem?
(c) Como?
(d)
´
E seguro?
i. Fornecer exemplos simples de perigos virtuais.
ii. Alertar para m
´
as pr
´
aticas.
(e) O que voc
ˆ
e acha que poderia ou deveria ser diferente?
(f) Quais as limitac¸
˜
oes de acesso?
(g) E o video-game?
(h) Outras quest
˜
oes propostas pelos alunos, ou estiverem
em evid
ˆ
encia, por exemplo, na m
´
ıdia (atualidades).
2. Gravar em video.
3.26 2º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-2
1. Conceitos b
´
asicos de software e hardware.
2. Apresentar o hardware e perif
´
ericos.
(a) Conceito de entrada e sa
´
ıda.
(b) Dispositivos de entrada, sa
´
ıda, e mistos.
(c) Teclado.
(d) Tela de video.
(e) Mouse e seus bot
˜
oes.
(f) Discos: enfatizar que
´
e onde a informac¸
˜
ao fica guar-
dada.
i. HD.
ii. Blue Ray
iii. DVD e CD-ROM.
iv. Pen-drive.
v. Floppy disk.
vi. Cart
˜
ao perfurado.
L
A
T
E
X 105
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
(g) Caixa de som.
(h) Impressora.
(i) Impressora 3D.
(j) Placa de rede.
(k) Roteadores, modem.
(l) Estabilizador de tens
˜
ao.
3. Utilizar linguagem simples e clara, adaptada
`
a faixa et
´
aria,
grau de maturidade e familiaridade dos alunos com tecno-
logia.
3.27 2º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-3
Programac¸
˜
ao de eventos.
3.28 2º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-4
Programac¸
˜
ao de eventos.
3.29 2º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-1
Programac¸
˜
ao de eventos.
3.30 2º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-2
Programac¸
˜
ao de eventos.
3.31 2º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-3
1. Video-Game liberado!
2. Avaliac¸
˜
ao dos alunos
3. Estimular a livre explorac¸
˜
ao do Sistema Operacional.
4. Observar os avanc¸os apresentados.
5. Identificar e suprir demandas que os alunos apresentarem
(eles v
˜
ao trazer muitas!).
L
A
T
E
X 106
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
3.32 2º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-4
1. Video-Game liberado!
2. Avaliac¸
˜
ao dos alunos
3. Estimular a livre explorac¸
˜
ao do Sistema Operacional.
4. Observar os avanc¸os apresentados.
5. Identificar e suprir demandas que os alunos apresentarem.
L
A
T
E
X 107
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 108
Cap´ıtulo 4
3º Ano: bits bem escovados.
109
2
COMPUTAÇÃO - 3° ANO ENSINO FUNDAMENTAL
UNIDADES TETICAS
OBJETOS DE CONHECIMENTO
HABILIDADES
Pensamento
Computacional
Definição de problemas
(EF03CO01) Identificar problemas cuja solão é um processo (algoritmo), definindo-os através de suas
entradas (recursos/insumos) e saídas esperadas.
Introdão à lógica
(EF03CO02) Compreender o conjunto dos valores verdade e as operaçõessicas sobre eles (operões
lógicas).
Algoritmos: selão
(EF03CO03) Definir e executar algoritmos que incluam seqncias, repetições simples (iteração definida) e
selões (descritos em linguagem natural e/ou pictográfica) para realizar uma tarefa, de forma independente e
em colaboração.
Mundo Digital
Dado
(EF03CO04) Relacionar o conceito de informão com o de dado (dado é a informão codificada e
processada/armazenada em um dispositivo)
Algoritmos: entradas e saídas
(EF03CO05) Reconhecer o espaço de dados de um indivíduo, organizão ou estado e que este espaço pode
estar em diversas mídias
(EF03CO06) Compreender que existem formatos específicos para armazenar diferentes tipos de informão
(textos, figuras, sons, meros, etc.)
Interface
(EF03CO07) Compreender que para se comunicar e realizar tarefas o computador utiliza uma interface física: o
computador reage a estímulos do mundo exterior enviados através de seus dispositivos de entrada (teclado,
mouse, microfone, sensores, antena, etc.), e comunica as reações através de dispositivos de sda (monitor,
alto-falante, antena, etc.)
Cultura Digital
Flncia digital
(EF03CO08) Investigar e experimentar novos formatos de leitura da realidade
(EF03CO09) Pesquisar, acessar e reter informões de diferentes fontes digitais para autoria de documentos
(EF03CO10) Usar software educacional
Uso crítico da internet
(EF03CO11) Apresentar julgamento apropriado quando da navegão em sites diversos
Rastro digital
(EF03CO12) Compreender trilhas de impressões em meio digital deixadas pelas pessoas em jogos on-line, bem
como a presença de pessoas de várias idades no mesmo ambiente
Tecnologia digital, economia e
sociedade
(EF03CO13) Relacionar o uso da tecnologia digital com as questões socioeconômicas locais e regionais
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 111
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4.1 3º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-1
Programac¸
˜
ao de eventos.
4.2 3º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-2
Programac¸
˜
ao de eventos.
4.3 3º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-3
Programac¸
˜
ao de eventos.
4.4 3º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-4
Programac¸
˜
ao de eventos.
4.5 3º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-1
Programac¸
˜
ao de eventos.
4.6 3º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-2
Programac¸
˜
ao de eventos.
4.7 3º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-3
Programac¸
˜
ao de eventos gr
´
aficos: o artista.
4.8 3º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-4
Programac¸
˜
ao de eventos gr
´
aficos: o artista.
4.9 3º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-1
Programac¸
˜
ao de eventos gr
´
aficos: o artista.
4.10 3º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-2
Programac¸
˜
ao de eventos gr
´
aficos: o artista.
L
A
T
E
X 112
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4.11 3º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-3
Programac¸
˜
ao de eventos: contando uma hist
´
oria.
4.12 3º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-4
Programac¸
˜
ao de eventos: contando uma hist
´
oria.
4.13 3º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-1
Programac¸
˜
ao de eventos: contando uma hist
´
oria.
4.14 3º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-2
Programac¸
˜
ao de eventos: contando uma hist
´
oria.
4.15 3º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-3
bits bem escovados
1. Eletr
ˆ
onica!
2. O que
´
e eletricidade.
3. Magnetismo. Experimento:
´
ım
˜
a, bobina e mult
´
ımetro.
4. Gerac¸
˜
ao de energia: como funciona a Usina Hidrel
´
etrica
Itaipu Binacional.
5. Quando
´
e perigoso.
6. Quando
´
e seguro.
7. Demonstrac¸
˜
ao de um mult
´
ımetro: enfatizar que eletricidade
pode ser medida.
8. Fontes de energia:
(a) Tomada.
(b) Pilhas e baterias.
L
A
T
E
X 113
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
(c) Fontes de sucata ou fontes esbabilizadas.
9. Experimentos:
(a) Experimento: protoboard, pilhas, fonte de celular velho,
bot
˜
ao, resistor de 360.
(b) Adicionar ao circuito um motor de carrinho, em paralelo
ao Led.
(c) Gerac¸
˜
ao de energia: 1 Led e 2 motores de carrinho, li-
gados por uma polia. Girar um mos motores com a m
˜
ao
ou manivela.
4.16 3º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-4
1. Conceito e exemplos de informac¸
˜
ao bin
´
aria:
(a) Uma fogueira avisando a tribo que o inimigo se apro-
xima, ou que a tribo conseguiu comida.
(b) Torres de vigil
ˆ
ancia na Grande Muralha da China.
2. Experimentos na protoboard explicados na lousa:
(a) Led e bot
˜
ao.
(b) Led e !bot
˜
ao.
(c) Porta AND com 2 bot
˜
oes.
(d) Porta OR com 2 bot
˜
oes.
(e) Outras variac¸
˜
oes e experimentos que o professor achar
conveniente.
L
A
T
E
X 114
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
N.O. Push button: 0==0
N.C. Push button: 0=!1
L
A
T
E
X 115
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
A && B
A || B
L
A
T
E
X 116
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4.17 3º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-1
Dai-me um ponto de apoio, e com ele moverei o mundo! O
princ
´
ıpio da alavanca.
Esta aula devemos demonstrar varios principios das Ci
ˆ
encias
da Natureze, preferencialmente com demonstracoes praticas:
forc¸a, peso, massa, temperatura, tens
˜
ao, torc¸
˜
ao, carga, cor-
rente, etc.
Ainda a estudar...
4.18 3º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-2
Quem quer fazer seu proprio carrinho?
E uma casinha?
4.19 3º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-3
1. Display 8 segmentos no 4o.
ano
Conceito de tempo: onda quadrada, 0 1
L
A
T
E
X 117
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4.20 3º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-4
Avi
˜
ao: reforc¸ar conceitos de anal
´
ogico e digital.
4.21 3º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-1
Drone com Arduino: simulador?
4.22 3º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-2
Sat
´
elites, naves espaciais, Google Maps, continua subindo, Ce-
lestia!
4.23 3º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-3
blink.png
L
A
T
E
X 118
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4.24 3º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-4
Eu conhec¸o as regras, tio.
As regras
´
e que n
˜
ao me conhecem!
L
A
T
E
X 119
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4.25 3º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-1
De onde veio a computac¸
˜
ao
L
A
T
E
X 120
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4.26 3º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-2
Ano 3 - m
ˆ
es 7 - aula 2: Criado com sucesso!
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
L
A
T
E
X 121
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4.27 3º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-3
Ano 3 - m
ˆ
es 7 - aula 3: Criado com sucesso!
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
L
A
T
E
X 122
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4.28 3º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-4
Ano 3 - m
ˆ
es 7 - aula 4: Criado com sucesso!
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
L
A
T
E
X 123
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4.29 3º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-1
Ano 3 - m
ˆ
es 8 - aula 1: Criado com sucesso!
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
L
A
T
E
X 124
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4.30 3º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-2
Ano 3 - m
ˆ
es 8 - aula 2: Criado com sucesso!
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
L
A
T
E
X 125
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4.31 3º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-3
Ano 3 - m
ˆ
es 8 - aula 3: Criado com sucesso!
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
L
A
T
E
X 126
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4.32 3º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-4
Ano 3 - m
ˆ
es 8 - aula 4: Criado com sucesso!
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
L
A
T
E
X 127
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 128
Cap´ıtulo 5
4º Ano: Hack’n Roll
129
3
COMPUTAÇÃO - 4° ANO ENSINO FUNDAMENTAL
UNIDADES TETICAS
OBJETOS DE
CONHECIMENTO
HABILIDADES
Pensamento
Computacional
Estruturas de dados estáticas:
registros e matrizes
(EF04CO01) Compreender que a organizão dos dados facilita a sua manipulação (exemplo: verificar que um
baralho escompleto dividindo por naipes, e seguida ordenando)
(EF04CO02) Dominar o conceito de estruturas de dados estáticos homogêneos (matrizes) através da realizão
de experiências com materiais concretos (por exemplo, jogo da senha para matrizes unidimensionais, batalha
naval, etc)
(EF04CO03) Dominar o conceito de estruturas de dados estáticos heterogêneos (registros) através da realizão
de experiências com materiais concretos
(EF04CO04) Utilizar uma representão visual para as abstrões computacionais estáticas (registros e
matrizes).
Algoritmos: repetição
(EF04CO05) Definir e executar algoritmos que incluem seqncias e repetições (iterações definidas e
indefinidas, simples e aninhadas) para realizar uma tarefa, de forma independente e em colaboração.
(EF04CO06) Simular, analisar e depurar algoritmos incluindo sequências, selões e repetições, e tamm
algoritmos utilizando estruturas de dados estáticas
Mundo Digital
Codificão em formato digital
(EF04CO07) Compreender que para guardar, manipular e transmitir dados precisamos codifica-los de alguma
forma que seja compreendida pela máquina (formato digital)
(EF04CO08) Codificar diferentes informões para representação em computador (biria, ASCII, atributos de
pixel, como RGB, etc.). Em particular, na representão de meros discutir representação decimal, biria, etc.
4
COMPUTAÇÃO - 4° ANO ENSINO FUNDAMENTAL (Continuação)
OBJETOS DE CONHECIMENTO
HABILIDADES
Linguagens midiáticas e
tecnologias digitais
(EF04CO09) Expressar-se usando tecnologias digitais
(EF04CO10) Agregar diferentes conhecimentos para explorar linguagens midiáticas
(EF04CO11) Usar recursos midiáticos para agrupar informões para apresentões
(EF04CO12) Usar simuladores educacionais
Direitos autorais de dados online
(EF04CO13) Reconhecer e refletir sobre direitos autorais
(EF04CO14) Demonstrar postura apropriada nas atividades de coleta, transferência, guarda e uso de dados,
considerando suas fontes
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 132
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
5.1 4º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-1
1. N
˜
ao era s
´
o um jogo: explicar para as crianc¸as que estavam
aprendendo a programar, em linguagem Logo (blocos).
2. Observar a reac¸
˜
ao das crianc¸as.
3. Explicar que acabou o video-game (ou quase).
4. Discuss
˜
ao sobre tecnologia, o mundo, a vida, o Universo e
tudo mais.
5. Tecnologia no dia a dia.
6. Tecnologia no futuro de cada um, pessoal e profissional.
7. Projeto de vida: o que voc
ˆ
e vai ser quando voc
ˆ
e crescer?
5.2 4º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-2
Bits bem escovados.
1. Conceito de informac¸
˜
ao: exemplo da fogueira (acesa/apa-
gada.
2. Unidades de medida de informac¸
˜
ao.
3. Combinac¸
˜
oes de poss
´
ıveis mensagens com:
(a) 1 bit (ou 1 luzinha!).
(b) 2 bits (2 luzinhas).
(c) 4 bits (4 luzinhas).
(d) 1 Byte (8 luzinhas).
(e) KiloB
(f) MegaB
(g) GigaB
(h) TeraB
(i) Utilizar m
´
ultiplos de 1000, nesta idade, j
´
a que a ma-
tem
´
atica mais correta, com m
´
ultiplos de 1024,
´
e com-
plexa demais, nesta idade.
4. C
´
odigo ASCII.
L
A
T
E
X 133
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
5.3 4º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-3
1. Conceito de arquivo
2. Principais tipos de arqquivos
(a) Texto: txt, doc, docx, odt
(b) Imagem: jpg, png, tiff, tga
(c) Som: mp3, wma
(d) Video: mp4
(e) Planilha: xls, ods
(f) Slides: ppt, odp
(g) P
´
agina Web: html
(h) Livros: pdf
(i) Execut
´
avel: exe, AppImage e execut
´
aveis Linux sem
extens
˜
ao.
L
A
T
E
X 134
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
5.4 4º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-4
1. Raiz de diret
´
orios: uma formiguiha andando nos galhos de
uma
´
arvore, lembram?
2. Pasta Meus Documentos (Windows).
3. Pasta /home/user (Linux).
4. sweet
5. Mostrar a raiz do sistema.
6. I am root. Explicar o que s
˜
ao permiss
˜
oes de acesso ”ugo”,
e as raz
˜
oes pelas quais elas existem.
7. Primeiro contato com o gerenciador de arquivos (preferenci-
almente Dolphin): estimular os alunos a navegar e localizar
pastas e arquivos.
5.5 4º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-1
1. Gerenciador de arquivos.
(a) Conceito de Menu
i. File
ii. Edit
iii. View
iv. Go
v. Tools
vi. Settings
vii. Help
(b) Bot
˜
oes:
i.
ii.
iii.
iv. Home.
(c) Navegar.
(d) Abrir um documento.
(e) Copiar.
(f) Colar.
L
A
T
E
X 135
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
(g) Deletar.
(h) Lixeira.
(i) Recuperar arquivo da lixeira.
(j) Esvaziar lixeira.
5.6 4º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-2
LibreOffice Writer
5.7 4º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-3
1. Internet
(a) ARPANET
(b) Milnet
(c) Internet
2. Principais tipos de conex
˜
oes (protocolos de rede)
(a) IP (4 Bytes)
(b) HTTP:80
(c) HTTPS:8080
(d) SSH:22
(e) FTP:22
(f) IRC:????
(g) VoIP:????
(h) WhatsApp==IRC+VoIP
(i) Algum exemplo de jogo online???? Qual seria o proto-
colo/porta?
5.8 4º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-4
LibreOffice Impress
5.9 4º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-1
LibreOffice Draw && KPaint
Explicar a diferenc¸a entre imagem matricial e vetorial.
L
A
T
E
X 136
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
5.10 4º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-2
Criando a primeira p
´
agina Web
1. Liberar acesso do aluno ao Apache:
sudo chown -vR aluno /var/www/html
2. Abrir o LibreOffice Base.
3. Livre escolha do aluno:
(a) LibreOffice Writer
(b) LibreOffice Draw
(c) LibreOffice Impress
4. Criar uma p
´
agina em formato landscape.
5. Criatividade!
5.11 4º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-3
LibreOffice Writer
5.12 4º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-4
LibreOffice Impress
5.13 4º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-1
LibreOffice Draw
Explicar a diferenc¸a entre imagem matricial e vetorial.
L
A
T
E
X 137
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 138
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
5.14 4º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-2
Criando a primeira p
´
agina Web
1. Liberar acesso do aluno ao Apache:
sudo chown -vR aluno /var/www/html
2. Abrir o LibreOffice Base.
3. Livre escolha do aluno:
(a) LibreOffice Writer
(b) LibreOffice Draw
(c) LibreOffice Impress
4. Criar uma p
´
agina em formato landscape.
5. Criatividade!
5.15 4º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-3
Xadrez
5.16 4º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-4
Google
1. Navegadores.
(a) Firefox
(b) Opera
(c) Google Chrome
2. Explicar o que
´
e um buscador, e que buscador
´
e diferente
de navegador.
(a) Google.
(b) DuckDuckGo: levantar a quest
˜
ao da privacidade.
(c) Bing.
3. Explicar para que servem as aspas, numa busca por frase,
por exemplo.
4. Princ
´
ıpios de navegac¸
˜
ao.
5. Bot
˜
oes:
L
A
T
E
X 139
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
(a)
(b)
(c) Home.
6. Busca livre!
(a) Observar os interesses dos alunos.
5.17 4º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-1
1. Download.
(a) Imagens.
(b) M
´
usicas: 4shared ou outro site de ”compartilhamento”.
(c) Este documento.
5.18 4º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-2
Voltemos
`
a nossa p
´
agina web!
1. Baixar e inserir imagens em /var/www/html/index.html
2. Ensinar como alterar o plano de fundo da p
´
agina, por exem-
plo.
3. Estimular a criatividade.
4. Auxiliar os alunos e suprir as demandas que eles apresen-
tarem em seus projetos (eles v
˜
ao trazer muitas!)
5.19 4º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-3
Youtube.
L
A
T
E
X 140
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
5.20 4º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-4
Hist
´
oria da Computac¸
˜
ao
1. O problema das cabras.
2. Riscos num machado pr
´
e-hist
´
orico.
3. Arte rupestre.
4. Tabuletas de argila.
5. C
´
odigo de Hamurabi
(a) Se isso, aquilo, sen
˜
ao, aquilo outro.
6. Video-game liberado. Atividade livre, observar as pre-
fer
ˆ
encias dos alunos.
5.21 4º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-1
Hist
´
oria da Computac¸
˜
ao
1.
´
Abaco
2. Antikythera
(a) Mostrar como o conhecimento que n
˜
ao se transmite
acaba se perdendo.
(b) As Universidades na P
´
ersia, a Biblioteca de Alexandria,
a Medicina, a Matem
´
atica e a import
ˆ
ancia de se com-
partilhar o conhecimento.
3. Bussola
4. Astrol
´
abio
5. Pascaline
6. Video-game liberado. Atividade livre, observar as pre-
fer
ˆ
encias dos alunos.
L
A
T
E
X 141
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
5.22 4º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-2
Hist
´
oria da Computac¸
˜
ao:
a Mec
ˆ
anica
1. O tear.
2. Moinhos na Roma Antiga
(a) Trac¸
˜
ao humana.
(b) Trac¸
˜
ao animal.
(c) Trac¸
˜
ao hidr
´
aulica
.
3. Moinhos de vento no Ir
˜
a.
4. O tear mec
ˆ
anico.
5. M
´
aquina a vapor.
6. Spinning Jenny.
(a) Discuss
˜
ao: a m
´
aquina substitui o homem.
5.23 4º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-3
1. O Tear de Jacquard e o cart
˜
ao perfurado.
2. Ada Lovelace e a M
´
aquina Diferencial de Charles Babbage.
3. George Boole e a
´
Algebra Booleana.
4. Hermman Hollerith.
5. Video-game liberado. Atividade livre, observar as pre-
fer
ˆ
encias dos alunos.
5.24 4º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-4
1. O que foi a Segunda Guerra Mundial.
2. O Colossus e os ataques-surpresa dos nazistas.
3. Alan Turing.
4. Fonte para o professor: aqui e no filme ”O Jogo da
Imitac¸
˜
ao”(2014).
L
A
T
E
X 142
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
5. Video-game liberado. Atividade livre, observar as pre-
fer
ˆ
encias dos alunos.
5.25 4º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-1
1. Hiroshima e Nagasaki: o que
´
e uma bomba at
ˆ
omica.
2. Acabou a amizade: o que foi a Guerra Fria.
3. A corrida armamentista.
4. ENIAC: a trajet
´
oria da bala de canh
˜
ao, m
´
ısseis interconti-
nentais e a bomba at
ˆ
omica.
5. A bomba Castle Bravo
6. A bomba Tsar.
7. Margareth Hamilton, Katherine Johnson e a Miss
˜
ao Apollo.
8. Video-game liberado. Atividade livre, observar as pre-
fer
ˆ
encias dos alunos.
5.26 4º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-2
1. Os primeiros Mainframes.
2. Desenvolvimento do Hardware desde ent
˜
ao (focar na
miniaturizac¸
˜
ao e na queda de prec¸os).
3. B.
4. C.
5. UNIX.
6. MS-DOS.
7. Windows 3.11 at
´
e hoje.
8. Minix.
9. Linux.
10. GNU.
11. O primeiro celular.
12. O Motorola ”tijol
˜
ao”.
L
A
T
E
X 143
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
13. Apple 1.
14. Android.
15. Fitas magn
´
eticas.
16. O primeiro HD.
17. PC-XT.
18. Pentium 100.
5.27 4º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-3
teste
5.28 4º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-4
Hardware
INPUT Processing OUTPUT
INPUT
1. Teclado
2. Mouse
3. Webcam
4. Touchpad
5. Scanner
6. Um sensor ligado ao Arduino!
OUTPUT
1. Tela
2. Projetor
3. Impressora
4. Caixa de som
5. Fone de ouvido
6. Um LED ligado ao Arduino!
L
A
T
E
X 144
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
5.29 4º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-1
Ano 4 - m
ˆ
es 8 - aula 1: Criado com sucesso!
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
L
A
T
E
X 145
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
5.30 4º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-2
Ano 4 - m
ˆ
es 8 - aula 2: Criado com sucesso!
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
L
A
T
E
X 146
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
5.31 4º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-3
Ano 4 - m
ˆ
es 8 - aula 3: Criado com sucesso!
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
Lorem ipsum dolor sit
amet, consectetuer adi-
piscing elit. Ut purus
elit, vestibulum ut, place-
rat ac, adipiscing vitae, fe-
lis. Curabitur dictum gra-
vida mauris. Nam arcu li-
bero, nonummy eget, con-
sectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula
augue eu neque. Pellen-
tesque habitant morbi tri-
stique senectus et netus et
malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo.
Cras viverra metus rhon-
cus sem. Nulla et lectus
vestibulum urna fringilla ul-
trices. Phasellus eu tellus
sit amet tortor gravida pla-
cerat. Integer sapien est,
iaculis in, pretium quis, vi-
verra ac, nunc. Praesent
eget sem vel leo ultrices
bibendum. Aenean fau-
cibus. Morbi dolor nulla,
malesuada eu, pulvinar at,
mollis ac, nulla. Curabitur
auctor semper nulla. Do-
nec varius orci eget risus.
Duis nibh mi, congue eu,
accumsan eleifend, sagit-
tis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim
rutrum.
L
A
T
E
X 147
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
5.32 4º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-4
Livro
surpresa de f
´
erias!
A Catedral e o Bazar
1. Filmes:
(a) O guia do Mochileiro das
Gal
´
axias
(b) Star Wars
(c) Jornada nas Estrelas...
L
A
T
E
X 148
Cap´ıtulo 6
5º Ano: Science && bits!
149
5
COMPUTAÇÃO - 5° ANO ENSINO FUNDAMENTAL
UNIDADES TETICAS
OBJETOS DE CONHECIMENTO
HABILIDADES
Pensamento
Computacional
Estruturas de dados dinâmicas: listas e
grafos
(EF05CO01) Entender o que são estruturas dimicas e sua utilidade para representar informão.
(EF05CO02) Conhecer o conceito de listas, sendo capaz de identificar insncias do mundo real e
digital que possam ser representadas por listas (por exemplo, lista de chamada, fila, pilha de cartas,
lista de supermercado, etc.)
(EF05CO03) Conhecer o conceito de grafo, sendo capaz de identificar insncias do mundo real e
digital que possam ser representadas por grafos (por exemplo, redes sociais, mapas, etc.)
(EF05CO04) Utilizar uma representão visual para as abstrões computacionais dimicas (listas e
grafos).
Algoritmos sobre estruturas dinâmicas
(EF05CO05) Executar e analisar algoritmos simples usando listas / grafos, de forma independente e
em colaboração.
(EF05CO06) Identificar, compreender e comparar diferentes métodos (algoritmos) de busca de dados
em listas (sequencial, biria, hashing, etc.).
Mundo Digital
Arquitetura básica de computadores
(EF05CO07) Identificar os componentessicos de um computador (dispositivos de entrada/ saída,
processadores e armazenamento).
Sistema operacional
(EF05CO08) Compreender relão entre hardware e software (camadas/sistema operacional) em um
nível elementar.
Cultura Digital
Mídias digitais
(EF05CO09) Utilizar compactadores de arquivos
(EF05CO10) Integrar os diferentes formatos de arquivos
(EF05CO11) Experimentar as mídias digitais e suas convergências
Informão online e direitos autorais
(EF05CO12) Distinguir informões verdadeiras das falsas, contdos bons dos prejudiciais, e
conteúdos confiáveis
(EF05CO13) Citar fonte e materiais utilizados, levando em considerão o respeito à privacidade dos
usrios e as restrições pertinentes
Proteção da informão em jogos online
(EF05CO14) Reconhecer e refletir sobre os jogos on-line e as informões do usrio
Impactos da tecnologia digital
(EF05CO15) Expressar-se critica e criativamente na compreensão das mudanças tecnológicas no
mundo do trabalho e sobre a evolão da sociedade
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 151
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.1 5º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-1
H4CK3R
Alfabeto 1337:
· Como n
˜
ao ser kickado no IRC.
· BAN te conhecer.
4 B C D 3 F 6 H 1 J K L M N 0
P Q R 5 7 U V W X Y Z
P1R4T4
A = 01000001
=
L
A
T
E
X 152
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
4 = 00110100
Alan Turing
L
A
T
E
X 153
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Cavalheiro da Inglaterra
Her
´
oi da 2ª Guerra Mundial
Pai da Ci
ˆ
encia da Computac¸
˜
ao
Pai de todos os hackers.
Colossus
L
A
T
E
X 154
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Enigma?
M
´
aquina de Turing
L
A
T
E
X 155
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
M
´
aquina de Turing
L
A
T
E
X 156
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Steve Jobs Steve Wozniak
L
A
T
E
X 157
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Bill
Gates
Richard Matthew Stallman
(RMS)
Linus
Torvalds
L
A
T
E
X 158
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Dennis Ritchie
Ken Thompson
Linguagens de programac¸
˜
ao
Unix
B (linguagem de
programac¸
˜
ao)
C (linguagem de
programac¸
˜
ao)
UTF-8
Tabelas de finais (enxa-
drismo)
Sabem porqu
ˆ
e o homem che-
gou na Lua?
Porque era um computador
que estava pilotando a nave.
A necessidade
´
e a
m
˜
ae de todas as
invenc¸
˜
oes.
(Plat
˜
ao)
L
A
T
E
X 159
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Outros nomes importantes:
Blaise Pascal Charles Babbage Ada Lovelace George Boole
L
A
T
E
X 160
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
John von Neu-
mann
mem
´
oria
L
A
T
E
X 161
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
M
´
aquina de Tu-
ring
L
A
T
E
X 162
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Arquitetura de
von Neumann
L
A
T
E
X 163
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
John Backus Fortran BNF Maurice V. Wil-
kes
L
A
T
E
X 164
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Howard Aiken Mark I Walter H. Brat-
tain
John Presper
Eckert
L
A
T
E
X 165
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
William Shoc-
kley
Robert Noyce Gordon Moore Richard Ham-
ming
L
A
T
E
X 166
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Grace Hopper Jean I. Bach E. F. Codd Stephen Cook
L
A
T
E
X 167
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Michael O. Ra-
bin
Robert Tarjan Leslie Lamport Adi Shamir
L
A
T
E
X 168
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Ronald L. Rivest Leonard Adle-
man
Whitfield Diffie Martin Hellman
L
A
T
E
X 169
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Ronald L. Rivest Adi Shamir Leonard Adle-
man
¡texto a ser exi-
bido¿
L
A
T
E
X 170
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Informac¸
˜
oes so-
bre Michael Sto-
nebraker
L
A
T
E
X 171
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Falso: o Hacker no cinema e na tele-
vis
˜
ao.
· Hacker n
˜
ao
´
e aquele que invade com-
putadores, o nome disso
´
e criminoso,
mesmo.
· Hacker n
˜
ao
´
e sobre invadir computa-
dores,
´
e sobre constru
´
ı-los.
Verdadeiro: a grande maioria dos hac-
kers de verdade n
˜
ao sabe invadir nem o
wifi do vizinho, e n
˜
ao est
´
a nem interes-
sado em aprender!
Est
˜
ao ocupados demais:
1. Ganhando dinheiro.
2. Salvando o mundo.
3. Colocando mais computadores nas
escolas.
(a) Estudando.
(b) Trabalhando.
(c) Se divertindo!
(d) Construindo rob
ˆ
os.
(e) Escrevendo programas mais segu-
ros (incluindo video-games).
L
A
T
E
X 172
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
(f) Monitorando chuvas, tempestades,
terremotos e pandemias.
(g) Mandando naves e sat
´
elites para
outros planetas.
(h) Combatendo o Covid: (Hack the
world!)
(i) Tentando achar a cura para o
c
ˆ
ancer.
(j) Ensinando computac¸
˜
ao para
crianc¸as nas escolas.
(k) Cuidando da seguranc¸a de es-
colas, bancos, empresas, policia,
ex
´
ercito...
1. Hist
´
oria da 2ª Guerra Mundial.
2. Nazismo: o inimigo do meu inimigo
´
e meu
amigo. Quando capitalistas e comunistas
lutaram do mesmo lado.
3. Holocausto.
4. Guerras alavancam a tecnologia.
5. A m
´
aquina Enigma.
6. A
´
unica forma de vencer uma m
´
aquina.
inteligente
´
e utilizando outra mais inteli-
gente.
L
A
T
E
X 173
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
7. O jogo da Imitac¸
˜
ao.
8. A bomba at
ˆ
omica.
9. ENIAC.
10. Os primeiros computadores militares.
11. ARPANET.
12. Milnet e Internet.
13. Os primeiros Mainframes.
14. Um inseto.
15. Origem da palavra Hacker.
16. Hackers hoje.
(a) Gurus
(b) Cybersec Hackers
(c) Eletronic Hackers, os caras do baixo
n
´
ıvel.
(d) White hats.
(e) Black hats.
(f) Gray hats.
(g) Red Hat.
(h) U can’t HACK if U don’t SLACK.
(i) BackTrack, Kali e distribuic¸
˜
oes especi-
alizadas.
L
A
T
E
X 174
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
(j) Programadores e outros Hackers
(k)
6.2 5º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-2
Cybersec threats: ameac¸as digitais.
1. Tiros em Columbine
2. O usu
´
ario (sempre ele)
3. Scammers
4. Carders
5. Haters
L
A
T
E
X 175
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6. Trolls: n
˜
ao alimente!
7. Fake news:
(a) Orson Wells e os marcianos.
(b) Tiros em Columbine
(c) O caso da Escola Base.
(d) A bruxa do Guaruj
´
a: o caso Fabiane
Maria de Jesus.
(e) A baleia azul..
8. Haters: precisamos conversar sobre a
Chan.
9. O tio do zapzap e a tia do Facebook: os
haters ”bonzinhos”.
10. Mensagens de amor, f
´
e e esperanc¸a.
11. Disparos em massa, para o bem e para o
mal.
12. Ataques de negac¸
˜
ao de servic¸o durante
o Natal.
13. Chantagens.
14. Falso sequestro.
15. Auto-exposic¸
˜
ao.
16. Expose: cubra sua webcam!
L
A
T
E
X 176
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
17. Expose: n
˜
ao fac¸a besteira!
18. Cancelamento.
19. Worms.
20. Trojans.
21. Virus.
22. Kiddies.
23. Engenheiros sociais: O casos Mitnick e
Boeing.
24. Lammers.
25. Tia, n
˜
ao
´
e um trote. Eu fui sequestrada.
26. Minha ”namorada”no Canad
´
a.
27. Quando a esmola
´
e demais: golpes di-
versos.
L
A
T
E
X 177
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
28. Undernet: onde comprar qualquer coisa
(qualquer coisa mesmo!).
29. Servic¸o secretos, intelig
ˆ
encia, ex
´
ercitos e
pol
´
ıcias digitais.
30. Coleta de dados e vigil
ˆ
ancia em massa:
NSA
Google
Facebook
Amazon
Em 200 metros, vire
`
a direita, restau-
rante a 2 km.
31. Linux e cyber-seguranc¸a nas escolas.
32. Os hackers de verdade: Estado e
L
A
T
E
X 178
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Corporac¸
˜
oes.
6.3 5º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-3
Papai Noel n
˜
ao existe, nem co-
elhinho da p
´
ascoa!
Usu
´
ario: o negacionista da Ci
ˆ
encia de
Computac¸
˜
ao.
L
A
T
E
X 179
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Bot
˜
ao 1 Bot
˜
ao 2 Bot
˜
ao 3 Bot
˜
ao 4 Bot
˜
ao 5
Link 1
Link 2
Link 3
Link 4
Link 5
1. Computac¸
˜
ao e mercado de trabalho.
2. Nunca duvide da capacidade do usu
´
ario!
3. O carinha do TI
4. Programador
5. A seguranc¸a
L
A
T
E
X 180
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6. Custos
7. Projeto de vida
crie um roteiro para uma serie de videos
curtos, explicando para usuarios os princi-
pais golpes na internet e como evita-los
V
´
ıdeo 1: Introduc¸
˜
ao aos golpes na inter-
net - Explicar o que s
˜
ao golpes na internet e
como eles funcionam.
V
´
ıdeo 2: Golpe do phishing - Explicar
o que
´
e phishing e como os golpistas se
passam por empresas confi
´
aveis para obter
informac¸
˜
oes pessoais. Fornecer exemplos
de e-mails de phishing e mostrar como iden-
tific
´
a-los.
V
´
ıdeo 3: Golpe do v
´
ırus - Explicar como
os v
´
ırus podem ser disseminados atrav
´
es de
e-mails ou arquivos baixados e como evitar
esses golpes.
V
´
ıdeo 4: Golpe do cart
˜
ao de cr
´
edito -
Explicar como os golpistas podem obter
informac¸
˜
oes de cart
˜
ao de cr
´
edito e como
proteger suas informac¸
˜
oes financeiras.
L
A
T
E
X 181
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
V
´
ıdeo 5: Golpe de investimento - Explicar
como os golpistas podem se passar por cor-
retores de investimentos confi
´
aveis e como
evitar esses golpes.
V
´
ıdeo 6: Conclus
˜
ao - Revisar os principais
golpes na internet e fornecer dicas gerais so-
bre como se proteger.
aravecchia@gmail.com detalhe o video 1
V
´
ıdeo 1: Introduc¸
˜
ao aos golpes na internet
T
´
ıtulo: ”Fique atento: Conhec¸a os princi-
pais golpes na internet”
Durac¸
˜
ao: aproximadamente 5-7 minutos
Introduc¸
˜
ao: Explicar o objetivo do v
´
ıdeo e
o que ser
´
a abordado. Informar que os gol-
pes na internet est
˜
ao se tornando cada vez
mais comuns e
´
e importante estar ciente de-
les para se proteger.
Definic¸
˜
ao de golpes na internet: Explicar
o que s
˜
ao golpes na internet e como eles
funcionam. Fornecer exemplos de golpes
comuns, como phishing, v
´
ırus, golpes de
cart
˜
ao de cr
´
edito e golpes de investimento.
L
A
T
E
X 182
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
M
´
etodos de ataque: Explicar como os gol-
pistas usam t
´
ecnicas de engenharia social
para obter informac¸
˜
oes pessoais e financei-
ras. Mostrar exemplos de e-mails e mensa-
gens de texto de golpes, bem como sites fal-
sos que se parecem com sites leg
´
ıtimos.
Conselhos de seguranc¸a: Fornecer dicas
gerais sobre como se proteger dos golpes
na internet, como manter seu software de
seguranc¸a atualizado, n
˜
ao clicar em links
suspeitos, n
˜
ao fornecer informac¸
˜
oes pesso-
ais a n
˜
ao ser que voc
ˆ
e confie na fonte e ser
desconfiado de ofertas que parecem boas
demais para ser verdade.
Conclus
˜
ao: Concluir o v
´
ıdeo enfatizando a
import
ˆ
ancia de estar ciente dos golpes na in-
ternet e seguir as dicas de seguranc¸a para se
proteger. Informar que os pr
´
oximos v
´
ıdeos
ir
˜
ao se aprofundar em golpes espec
´
ıficos e
como evit
´
a-los.
aravecchia@gmail.com detalhe o video 2
V
´
ıdeo 2: Golpe do phishing
L
A
T
E
X 183
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
T
´
ıtulo: ”Como se proteger do phishing: en-
tenda o golpe e saiba como evit
´
a-lo”
Durac¸
˜
ao: aproximadamente 5-7 minutos
Introduc¸
˜
ao: Explicar o objetivo do v
´
ıdeo e o
que ser
´
a abordado. Informar que o phishing
´
e um dos golpes mais comuns na internet e
´
e importante estar ciente dele para se prote-
ger.
Definic¸
˜
ao de phishing: Explicar o que
´
e
phishing e como os golpistas se passam por
empresas confi
´
aveis para obter informac¸
˜
oes
pessoais. Fornecer exemplos de e-mails
de phishing, como solicitac¸
˜
oes de senha ou
informac¸
˜
oes de cart
˜
ao de cr
´
edito.
Identificando e-mails de phishing: Mos-
trar como identificar e-mails de phishing,
como erros de ortografia, URLs suspeitos e
solicitac¸
˜
oes de informac¸
˜
oes pessoais. Ex-
plicar a import
ˆ
ancia de n
˜
ao clicar em links
ou fornecer informac¸
˜
oes pessoais sem antes
verificar a veracidade da fonte.
Conselhos de seguranc¸a: Fornecer dicas
gerais sobre como se proteger do phishing,
L
A
T
E
X 184
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
como n
˜
ao clicar em links suspeitos, n
˜
ao for-
necer informac¸
˜
oes pessoais a n
˜
ao ser que
voc
ˆ
e confie na fonte, usar ferramentas de
seguranc¸a como filtros de spam e ser des-
confiado de e-mails que parecem estranhos.
Conclus
˜
ao: Concluir o v
´
ıdeo enfatizando
a import
ˆ
ancia de estar ciente do phishing e
seguir as dicas de seguranc¸a para se pro-
teger. Informar que os pr
´
oximos v
´
ıdeos ir
˜
ao
se aprofundar em outros golpes espec
´
ıficos
e como evit
´
a-los.
aravecchia@gmail.com detalhe o video 3
V
´
ıdeo 3: Golpe do v
´
ırus
T
´
ıtulo: ”N
˜
ao caia na armadilha: Como se
proteger dos v
´
ırus na internet”
Durac¸
˜
ao: aproximadamente 5-7 minutos
Introduc¸
˜
ao: Explicar o objetivo do v
´
ıdeo e
o que ser
´
a abordado. Informar que os v
´
ırus
na internet s
˜
ao uma ameac¸a real e
´
e impor-
tante estar ciente deles para se proteger.
Definic¸
˜
ao de v
´
ırus: Explicar o que s
˜
ao
v
´
ırus e como eles podem ser dissemina-
dos atrav
´
es de e-mails ou arquivos baixados.
L
A
T
E
X 185
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Fornecer exemplos de v
´
ırus comuns, como
v
´
ırus de ransomware, v
´
ırus de Trojan e v
´
ırus
de spyware.
Identificando v
´
ırus: Mostrar como identi-
ficar v
´
ırus, como mensagens de erro es-
tranhas, lentid
˜
ao do computador e pop-ups
suspeitos. Explicar a import
ˆ
ancia de manter
seu software de seguranc¸a atualizado e usar
um firewall para se proteger.
Conselhos de seguranc¸a: Fornecer dicas
gerais sobre como se proteger dos v
´
ırus,
como n
˜
ao abrir e-mails ou arquivos suspei-
tos, n
˜
ao clicar em links suspeitos, manter
seu software de seguranc¸a atualizado e fa-
zer backup de seus arquivos importantes.
Conclus
˜
ao: Concluir o v
´
ıdeo enfatizando a
import
ˆ
ancia de estar ciente dos v
´
ırus na in-
ternet e seguir as dicas de seguranc¸a para se
proteger. Informar que os pr
´
oximos v
´
ıdeos
ir
˜
ao se aprofundar em outros golpes es-
pec
´
ıficos e como evit
´
a-los.
aravecchia@gmail.com detalhe o video 4
V
´
ıdeo 4: Golpe do cart
˜
ao de cr
´
edito
L
A
T
E
X 186
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
T
´
ıtulo: ”Fique alerta: Como se proteger
dos golpes de cart
˜
ao de cr
´
edito na internet”
Durac¸
˜
ao: aproximadamente 5-7 minutos
Introduc¸
˜
ao: Explicar o objetivo do v
´
ıdeo e
o que ser
´
a abordado. Informar que os gol-
pes de cart
˜
ao de cr
´
edito na internet s
˜
ao uma
ameac¸a real e
´
e importante estar ciente de-
les para se proteger.
Definic¸
˜
ao de golpe de cart
˜
ao de cr
´
edito:
Explicar como os golpistas podem obter
informac¸
˜
oes de cart
˜
ao de cr
´
edito e como
esses golpes funcionam. Fornecer exem-
plos de golpes comuns, como roubo de
informac¸
˜
oes de cart
˜
ao de cr
´
edito atrav
´
es de
sites falsos, phishing e v
´
ırus.
Identificando golpes de cart
˜
ao de cr
´
edito:
Mostrar como identificar tentativas de golpe
de cart
˜
ao de cr
´
edito, como cobranc¸as sus-
peitas em sua conta ou mensagens de alerta
de fraude. Explicar a import
ˆ
ancia de monito-
rar suas contas regularmente e ficar atento a
quaisquer atividades suspeitas.
Conselhos de seguranc¸a: Fornecer dicas
L
A
T
E
X 187
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
gerais sobre como se proteger dos golpes
de cart
˜
ao de cr
´
edito, como n
˜
ao fornecer
informac¸
˜
oes de cart
˜
ao de cr
´
edito a n
˜
ao ser
que voc
ˆ
e confie na fonte, usar senhas fortes
e protegidas, evitar compras em sites desco-
nhecidos e usar ferramentas de seguranc¸a
para proteger suas informac¸
˜
oes financeiras.
Conclus
˜
ao: Concluir o v
´
ıdeo enfatizando
a import
ˆ
ancia de estar ciente dos golpes de
cart
˜
ao de cr
´
edito na internet e seguir as di-
cas de seguranc¸a para se proteger. Informar
que os pr
´
oximos v
´
ıdeos ir
˜
ao se aprofundar
em outros golpes espec
´
ıficos e como evit
´
a-
los.
aravecchia@gmail.com detalhe o video 5
V
´
ıdeo 5: Golpe de investimento
T
´
ıtulo: ”Cuidado com as armadilhas:
Como se proteger dos golpes de investi-
mento na internet”
Durac¸
˜
ao: aproximadamente 5-7 minutos
Introduc¸
˜
ao: Explicar o objetivo do v
´
ıdeo e o
que ser
´
a abordado. Informar que os golpes
de investimento na internet s
˜
ao uma ameac¸a
L
A
T
E
X 188
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
real e
´
e importante estar ciente deles para se
proteger.
Definic¸
˜
ao de golpe de investimento: Ex-
plicar como os golpistas podem se passar
por corretores de investimentos confi
´
aveis
e como esses golpes funcionam. Fornecer
exemplos de golpes comuns, como ofertas
de investimento falsas, esquemas Ponzi e
golpes de criptomoedas.
Identificando golpes de investimento:
Mostrar como identificar tentativas de golpe
de investimento, como ofertas de inves-
timento que parecem boas demais para
ser verdade, promessas de retornos im-
poss
´
ıveis, e solicitac¸
˜
oes de investimentos
de corretores desconhecidos. Explicar a
import
ˆ
ancia de fazer sua pr
´
opria pesquisa
antes de investir e verificar a veracidade da
fonte.
Conselhos de seguranc¸a: Fornecer dicas
gerais sobre como se proteger dos golpes
de investimento, como fazer sua pr
´
opria pes-
quisa antes de investir, n
˜
ao ceder
`
a press
˜
ao
L
A
T
E
X 189
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
para investir rapidamente, evitar corretores
desconhecidos e n
˜
ao investir mais do que
voc
ˆ
e pode perder.
Conclus
˜
ao: Concluir o v
´
ıdeo enfatizando
a import
ˆ
ancia de estar ciente dos golpes de
investimento na internet e seguir as dicas de
seguranc¸a para se proteger. Informar que os
pr
´
oximos v
´
ıdeos ir
˜
ao se aprofundar em ou-
tros golpes espec
´
ıficos e como evit
´
a-los.
aravecchia@gmail.com detalhe o video 6
V
´
ıdeo 6: Conclus
˜
ao
T
´
ıtulo: ”Esteja sempre protegido: Resumo
dos principais golpes na internet e dicas para
se proteger”
Durac¸
˜
ao: aproximadamente 5-7 minutos
Introduc¸
˜
ao: Explicar o objetivo do v
´
ıdeo e
o que ser
´
a abordado. Informar que os gol-
pes na internet est
˜
ao se tornando cada vez
mais comuns e
´
e importante estar ciente de-
les para se proteger.
Revis
˜
ao dos principais golpes: Revisar os
principais golpes abordados nos v
´
ıdeos an-
L
A
T
E
X 190
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
teriores, incluindo phishing, v
´
ırus, golpes de
cart
˜
ao de cr
´
edito e golpes de investimento.
Dicas gerais de seguranc¸a: Fornecer di-
cas gerais sobre como se proteger dos gol-
pes na internet, como manter seu software
de seguranc¸a atualizado, n
˜
ao clicar em links
suspeitos, n
˜
ao fornecer informac¸
˜
oes pesso-
ais a n
˜
ao ser que voc
ˆ
e confie na fonte, mo-
nitorar suas contas regularmente e ser des-
confiado de ofertas que parecem boas de-
mais para ser verdade.
Conclus
˜
ao: Concluir o v
´
ıdeo enfatizando
a import
ˆ
ancia de estar ciente dos golpes na
internet e seguir as dicas de seguranc¸a para
se proteger. Informar que os v
´
ıdeos foram
um guia para entender os principais golpes e
como evit
´
a-los, e que
´
e importante continuar
atualizado e se informando para se proteger
contra novos tipos de golpes.
6.4 5º Ano - M
ˆ
es 1 - Aula-4
Um rob
ˆ
o vai tomar seu emprego.
N
˜
ao, p
´
era!
L
A
T
E
X 191
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Uber
AirBNB
Boston Dynamics
SpaceX
ChatGPT
Colheitadeira de cana
Estudem, meninos e meninas!
Estudem.
Continem estudando!
6.5 5º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-1
I ♡\bin\ bash
1. Shell
2. Porqu
ˆ
e shell
´
e importante (trocando em
mi
´
udos)
3. Abrindo o terminal
4. pwd
5. ls
6. cp
7. mv
L
A
T
E
X 192
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
8. ssh
9. Desafio: #tangodown
6.6 5º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-2
Arduino
Bora piscar luzinhas!
L
A
T
E
X 193
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.7 5º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-3
Arduino
Bora piscar luzinhas!
6.8 5º Ano - M
ˆ
es 2 - Aula-4
I ♡\bin\ bash
1. Abrindo o terminal
2. pwd
3. ls
4. cp
5. mv
6. ssh
7. Desafio: #tangodown
L
A
T
E
X 194
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.9 5º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-1
I ♡\bin\ bash
1. Abrindo o terminal
2. pwd
3. ls
4. cp
5. mv
6. ssh
7. Desafio: #tangodown
6.10 5º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-2
1 >>> a=3
2 >>> b=5
3 >>> p r i n t a+b
4 8
5 >>> p r i n t ab
6 15
1
2 >>> fo r i in range (0 ,10 00) :
3 . . . p r i n t i
4 . . . i = i +1
5 . . .
L
A
T
E
X 195
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 196
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
1 %C e r t a i n l y ! Here i s a more d e t a i l e d ex pl a n at i o n o f the t o p i c s
covered in the Python cheat sheet :
2
3 %Basic Syntax
4
5 %Python i s a high l e v e l , i n t e r p r e t e d language , which means
t h a t i t i s executed by an i n t e r p r e t e r r a t h e r than being
compiled i n t o machine code . This makes i t e as i e r t o w r i t e
and debug Python code , but also means t h a t i t may be
slow er than compiled languages l i k e C o r C++.
6 Python i s case s e n s i t iv e , which means t h a t v a r i a b l e s and
function names are t r e a t e d as d i s t i n c t based on whether
they are w r i t t e n in uppercase or lowercase l e t t e r s .
7 I n d e n t a t i o n i s used t o denote bl ock s o f code in Python . This
means t h a t sta temen ts t h a t are p a r t of th e same bl oc k of
code ( e . g . th e body o f a f or loop or an i f stat ement ) must
be in den ted by t he same number o f spaces or ta bs .
8 L ines ending in a backslash ( ) are co nti nue d on the next l i n e .
This i s o f t e n used t o s p l i t lo ng l i n e s of code over
m u l t i p l e l i n e s f or r e a d a b i l i t y .
9 %Sing le l i n e comments s t a r t w i th a pound s ign ( # ) . A nythi ng
f o l l o w i n g t he pound si gn on the same l i n e i s t r e a t e d as a
comment and i s ign ore d by the i n t e r p r e t e r .
10 M u l t i l i n e s t r i n g s can be denoted u sing t r i p l e quotes ( or
) . This i s o fte n used t o w r i t e lo ng comments t h a t span
m u l t i p l e l i ne s , or t o i n c l u de l a r ge blo cks of t e x t i n a
Python program .
11
12 %Va ria b le s and Data Types
13
14 %Va ria b le s i n Python are used t o st o r e val ues . They are
assigned usi ng the equals si gn ( = ) . For example :
15
16 %x = 10
17 %message = He llo , wo rld !
18
19 %Python has a number of b u i l t i n data types , i n c l u d i n g
i n t e g e r s ( i n t ) , f l o a t i n g p o i n t numbers ( f l o a t ) , and
s t r i n g s ( s t r ) . For example :
20
21 %x = 10 # i n t e g e r
22 %y = 3.14 # f l o a t i n g p o i n t number
23 %message = He llo , wo rld ! # s t r i n g
24
25 %L i s t s and d i c t i o n a r i e s are a ls o commonly used data t ypes in
L
A
T
E
X 197
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Python . L i s t s are ordered c o l l e c t i o n s o f items , and can
con t ai n elements o f any data t ype . D i c t i o n a r i e s are
unordered c o l l e c t i o n s o f key va lue p a i r s . For example :
26
27 %numbers = [ 1 , 2 , 3 , 4 , 5 ] # l i s t o f i nt e g e r s
28 %names = [ A l i c e , Bob , C h a rl i e ] # l i s t o f s t r i n g s
29 %person = {name : A l i c e , age : 30 , c i t y : New York } #
d i c t i o n a r y
30
31 %You can use the typ e ( ) f u n c t i o n t o determine th e typ e o f a
v a r i a b l e . For example :
32
33 %p r i n t ( typ e ( x ) ) # p r i n t s < c las s i n t >
34 %p r i n t ( typ e ( message ) ) # p r i n t s < c l as s s t r >
35
36 %Operat ors
37
38 %Python has a number of ope r at or s t h a t can be used t o perform
var i ou s o p era t io n s on v a r i a b l e s . These i n c l ud e :
39 A r i t h m e t i c ope ra tor s : + ( a d d i t i o n ) , ( s u b t r a c t i o n ) , (
m u l t i p l i c a t i o n ) , / ( d i v i s i o n ) , % ( modulus )
40 Assignment o p er at o rs : = ( assignment ) , += ( add and assign ) , =
( s u b t r a c t and as sign ) , = ( m u l t i p l y and ass ign ) , / = (
d i v i d e and assign )
41 Comparison o pe rat or s : == ( equal t o ) , ! = ( n ot equal t o ) , > (
g r ea t e r than ) , < ( le s s than ) , >= ( g r e a t e r than or equal t o
) , <= ( l e ss than or equal t o )
42 The i s op era to r i s used t o t e s t whether two v a r i a b l e s r e f e r t o
the same ob j e c t . For example :
43
44 %aravecchia@gmail . com
45 c onti nue , please
46
47 %C e r t a i n l y ! Here i s th e remainder o f t he d e t a i l e d ex p l an a t io n
of th e t o p i c s covered i n the Python cheat sheet :
48
49 %Operat ors ( con tin ued )
50
51 %The i s o pe rat or i s used t o t e s t whether two v a r i a b l e s r e f e r
to th e same o b j e c t . For example :
52
53 %x = [ 1 , 2 , 3 ]
54 y = x
55 z = [ 1 , 2 , 3 ]
56 %p r i n t ( x i s y ) # p r i n t s True
57 %p r i n t ( x i s z ) # p r i n t s False
L
A
T
E
X 198
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
58
59 %The i n op e ra t or i s used t o t e s t whether an element i s
contai ned i n a l i s t or d i c t i o n a r y . For example :
60
61 %numbers = [ 1 , 2 , 3 , 4 , 5 ]
62 %p r i n t (3 i n numbers ) # p r i n t s True
63 %p r i n t (6 i n numbers ) # p r i n t s False
64 %person = {name : A l i c e , age : 30 , c i t y : New York }
65 %p r i n t ( name i n person ) # p r i n t s True
66 %p r i n t ( ema il i n person ) # p r i n t s False
67
68 %Co nt r ol S t r u c t u r es
69
70 %Python has s e ver a l c o n t r o l s t r u c t u r e s t h a t can be used t o
c o n t r o l the f l o w o f a program . These i ncl u d e :
71 %I f / e l i f / e ls e st atements : These are used t o execute a bl oc k o f
code based on a c o n d i t i o n . For example :
72
73 x = 10
74 i f x > 5 :
75 p r i n t ( x i s g r e a ter than 5 )
76 e l i f x < 5:
77 p r i n t ( x i s l e ss than 5 )
78 els e :
79 p r i n t ( x i s equal to 5 )
80
81 For loo ps : These are used t o i t e r a t e over a sequence o f items .
For example :
82
83 numbers = [ 1 , 2 , 3 , 4 , 5 ]
84 f o r number i n numbers :
85 p r i n t ( number )
86
87 While l oops : These are used t o re pea t a bl oc k o f code u n t i l a
c o n d i t i o n i s met . For example :
88
89 x = 0
90 w h il e x < 5 :
91 p r i n t ( x )
92 x += 1
93
94 %The range ( ) f u n c t i o n i s o f t e n used i n f o r loops t o generate a
sequence o f numbers . For example :
95
96 %f o r i i n range ( 5 ) :
97 p r i n t ( i )
L
A
T
E
X 199
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
98
99 %This w i l l p r i n t th e numbers 0 through 4 .
100 The break and co nt in ue statements can be used t o c o n t r o l the
f lo w of a lo op . The break statement i s used t o e x i t a loop
prem atur ely , w h il e the continue sta temen t i s used t o s k ip
the remainder o f the cu r r e n t i t e r a t i o n and move on t o t he
next one . For example :
101
102 %f o r i i n range (1 0) :
103 i f i % 2 == 0:
104 c on ti nue
105 p r i n t ( i )
106
107 %This w i l l p r i n t th e odd numbers from 1 to 9.
108
109 %Fun cti ons
110
111 %Python f u n c t i o n s are d ef in ed using th e def keyword . They can
take arguments , and can r e t u r n a val ue usi ng th e r e t u r n
keyword . For example :
112 %
113 %def add ( x , y ) :
114 r e t u r n x + y
115 r e s u l t = add ( 10 , 20)
116 %p r i n t ( r e s u l t ) # p r i n t s 3 0
117
118 %Python has a number of b u i l t i n fu n c ti o n s , such as p r i n t ( ) ,
le n ( ) , and range ( ) . These f u n c t i o n s can be c a l l e d l i k e any
ot h er f u n c t i o n . For example :
119
120 %numbers = [ 1 , 2 , 3 , 4 , 5
121
122 %aravecchia@gmail . com
123 c onti nue , please
124
125 %C e r t a i n l y ! Here i s th e remainder o f t he d e t a i l e d ex p l an a t io n
of th e t o p i c s covered i n the Python cheat sheet :
126
127 %Fun cti ons ( continued )
128
129 %Python f u n c t i o n s are d ef in ed using th e def keyword . They can
take arguments , and can r e t u r n a val ue usi ng th e r e t u r n
keyword . For example :
130
131 %def add ( x , y ) :
132 r e t u r n x + y
L
A
T
E
X 200
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
133 r e s u l t = add ( 10 , 20)
134 %p r i n t ( r e s u l t ) # p r i n t s 3 0
135
136 %Python has a number of b u i l t i n fu n c ti o n s , such as p r i n t ( ) ,
le n ( ) , and range ( ) . These f u n c t i o n s can be c a l l e d l i k e any
ot h er f u n c t i o n . For example :
137
138 %numbers = [ 1 , 2 , 3 , 4 , 5 ]
139 %p r i n t ( l en ( numbers ) ) # p r i n t s 5
140 %f o r i i n range ( 5 ) :
141 %p r i n t ( i )
142
143 %You can al so d e f i ne your own f u n c t i o n s i n Python . For example
:
144
145 %def g re e t ( name) :
146 %p r i n t ( He llo , + name + ! )
147 %gr ee t ( A l i c e ) # p r i n t s H ello , A l i c e !
148 %gr ee t ( Bob ) # p r i n t s H ello , Bob !
149
150 I hope t h i s d e t a i l e d e x pl a nat i on o f t he t o p i c s covered i n the
Python cheat sheet i s h e l p f u l ! Let me know i f you have any
qu es ti on s or i f you would l i k e more i n f o r m a t i o n on any o f
these t o p i c s .
6.11 5º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-3
6.12 5º Ano - M
ˆ
es 3 - Aula-4
LibreOffice Calc
L
A
T
E
X 201
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.13 5º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-1
Ano 5 - m
ˆ
es 4 - aula 1: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 202
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 203
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.14 5º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-2
Ano 5 - m
ˆ
es 4 - aula 2: Criado com su-
cesso! Lorem ipsum dolor sit amet, consec-
tetuer adipiscing elit. Ut purus elit, vestibu-
lum ut, placerat ac, adipiscing vitae, felis.
Curabitur dictum gravida mauris. Nam arcu
libero, nonummy eget, consectetuer id, vul-
putate a, magna. Donec vehicula augue eu
neque. Pellentesque habitant morbi tristique
senectus et netus et malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo. Cras viverra me-
tus rhoncus sem. Nulla et lectus vestibulum
urna fringilla ultrices. Phasellus eu tellus sit
amet tortor gravida placerat. Integer sapien
est, iaculis in, pretium quis, viverra ac, nunc.
Praesent eget sem vel leo ultrices bibendum.
Aenean faucibus. Morbi dolor nulla, male-
suada eu, pulvinar at, mollis ac, nulla. Cura-
bitur auctor semper nulla. Donec varius orci
eget risus. Duis nibh mi, congue eu, accu-
msan eleifend, sagittis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim rutrum.
L
A
T
E
X 204
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer
adipiscing elit. Ut purus elit, vestibulum ut,
placerat ac, adipiscing vitae, felis. Curabi-
tur dictum gravida mauris. Nam arcu libero,
nonummy eget, consectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula augue eu neque.
Pellentesque habitant morbi tristique senec-
tus et netus et malesuada fames ac turpis
egestas. Mauris ut leo. Cras viverra me-
tus rhoncus sem. Nulla et lectus vestibulum
urna fringilla ultrices. Phasellus eu tellus sit
amet tortor gravida placerat. Integer sapien
est, iaculis in, pretium quis, viverra ac, nunc.
Praesent eget sem vel leo ultrices bibendum.
Aenean faucibus. Morbi dolor nulla, male-
suada eu, pulvinar at, mollis ac, nulla. Cura-
bitur auctor semper nulla. Donec varius orci
eget risus. Duis nibh mi, congue eu, accu-
msan eleifend, sagittis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim rutrum.
L
A
T
E
X 205
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.15 5º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-3
Ano 5 - m
ˆ
es 4 - aula 3: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 206
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 207
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.16 5º Ano - M
ˆ
es 4 - Aula-4
Ano 5 - m
ˆ
es 4 - aula 4: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 208
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 209
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.17 5º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-1
Ano 5 - m
ˆ
es 5 - aula 1: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 210
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 211
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.18 5º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-2
Ano 5 - m
ˆ
es 5 - aula 2: Criado com su-
cesso! Lorem ipsum dolor sit amet, consec-
tetuer adipiscing elit. Ut purus elit, vestibu-
lum ut, placerat ac, adipiscing vitae, felis.
Curabitur dictum gravida mauris. Nam arcu
libero, nonummy eget, consectetuer id, vul-
putate a, magna. Donec vehicula augue eu
neque. Pellentesque habitant morbi tristique
senectus et netus et malesuada fames ac tur-
pis egestas. Mauris ut leo. Cras viverra me-
tus rhoncus sem. Nulla et lectus vestibulum
urna fringilla ultrices. Phasellus eu tellus sit
amet tortor gravida placerat. Integer sapien
est, iaculis in, pretium quis, viverra ac, nunc.
Praesent eget sem vel leo ultrices bibendum.
Aenean faucibus. Morbi dolor nulla, male-
suada eu, pulvinar at, mollis ac, nulla. Cura-
bitur auctor semper nulla. Donec varius orci
eget risus. Duis nibh mi, congue eu, accu-
msan eleifend, sagittis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim rutrum.
L
A
T
E
X 212
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer
adipiscing elit. Ut purus elit, vestibulum ut,
placerat ac, adipiscing vitae, felis. Curabi-
tur dictum gravida mauris. Nam arcu libero,
nonummy eget, consectetuer id, vulputate a,
magna. Donec vehicula augue eu neque.
Pellentesque habitant morbi tristique senec-
tus et netus et malesuada fames ac turpis
egestas. Mauris ut leo. Cras viverra me-
tus rhoncus sem. Nulla et lectus vestibulum
urna fringilla ultrices. Phasellus eu tellus sit
amet tortor gravida placerat. Integer sapien
est, iaculis in, pretium quis, viverra ac, nunc.
Praesent eget sem vel leo ultrices bibendum.
Aenean faucibus. Morbi dolor nulla, male-
suada eu, pulvinar at, mollis ac, nulla. Cura-
bitur auctor semper nulla. Donec varius orci
eget risus. Duis nibh mi, congue eu, accu-
msan eleifend, sagittis quis, diam. Duis eget
orci sit amet orci dignissim rutrum.
L
A
T
E
X 213
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.19 5º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-3
Ano 5 - m
ˆ
es 5 - aula 3: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 214
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 215
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.20 5º Ano - M
ˆ
es 5 - Aula-4
Ano 5 - m
ˆ
es 5 - aula 4: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 216
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 217
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.21 5º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-1
Ano 5 - m
ˆ
es 6 - aula 1: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 218
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 219
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.22 5º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-2
Ano 5 - m
ˆ
es 6 - aula 2: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 220
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 221
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.23 5º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-3
Ano 5 - m
ˆ
es 6 - aula 3: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 222
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 223
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.24 5º Ano - M
ˆ
es 6 - Aula-4
Ano 5 - m
ˆ
es 6 - aula 4: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 224
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 225
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.25 5º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-1
Ano 5 - m
ˆ
es 7 - aula 1: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 226
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 227
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.26 5º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-2
Ano 5 - m
ˆ
es 7 - aula 2: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 228
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 229
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.27 5º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-3
Ano 5 - m
ˆ
es 7 - aula 3: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 230
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 231
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.28 5º Ano - M
ˆ
es 7 - Aula-4
Ano 5 - m
ˆ
es 7 - aula 4: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 232
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 233
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.29 5º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-1
Ano 5 - m
ˆ
es 8 - aula 1: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 234
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 235
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.30 5º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-2
Ano 5 - m
ˆ
es 8 - aula 2: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 236
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 237
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.31 5º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-3
Ano 5 - m
ˆ
es 8 - aula 3: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 238
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 239
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
6.32 5º Ano - M
ˆ
es 8 - Aula-4
Ano 5 - m
ˆ
es 8 - aula 4: Criado com sucesso!
L
A
T
E
X 240
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
Lorem ipsum
dolor sit amet,
consectetuer adi-
piscing elit. Ut pu-
rus elit, vestibu-
lum ut, placerat
ac, adipiscing vi-
tae, felis. Curabi-
tur dictum gravida
mauris. Nam arcu
libero, nonummy
eget, consecte-
tuer id, vulputate
a, magna. Donec
vehicula augue
eu neque. Pel-
lentesque habi-
tant morbi tristique
senectus et ne-
tus et malesuada
fames ac turpis
egestas. Mauris
ut leo. Cras vi-
verra metus rhon-
cus sem. Nulla et
lectus vestibulum
urna fringilla ultri-
ces. Phasellus eu
tellus sit amet tor-
tor gravida place-
rat. Integer sapien
est, iaculis in, pre-
tium quis, viverra
ac, nunc. Prae-
sent eget sem vel
leo ultrices biben-
dum. Aenean fau-
cibus. Morbi do-
lor nulla, male-
suada eu, pulvi-
nar at, mollis ac,
nulla. Curabi-
tur auctor semper
nulla. Donec va-
rius orci eget risus.
Duis nibh mi, con-
gue eu, accumsan
eleifend, sagittis
quis, diam. Duis
eget orci sit amet
orci dignissim ru-
trum.
L
A
T
E
X 241
ABC da Inform
´
atica FLISoL Smith && Aravecchia && all
L
A
T
E
X 242
Cap´ıtulo 7
Querida professora desesperada...
243